Sách giáo khoa quá nặng: Vấn đề không còn là cảm giác mà là thực tế lớp học
Sách giáo khoa quá nặng là tình trạng chương trình và nội dung trong sách chứa quá nhiều kiến thức hàn lâm, thuật ngữ trừu tượng và yêu cầu tư duy vượt xa khả năng tiếp nhận, vốn sống cũng như tâm lý lứa tuổi của học sinh, khiến giờ học trở thành cuộc “gỡ khó” cho văn bản và công thức hơn là quá trình hiểu bài và hình thành năng lực. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phải xây dựng kế hoạch rà soát, hoàn thiện chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa, với mục tiêu điều chỉnh theo hướng giảm tải, phù hợp thực tiễn dạy học và đặc điểm học sinh. Đồng thời, Bộ cho biết đang sửa đổi chương trình để làm bộ sách giáo khoa mới, sử dụng thống nhất toàn quốc từ năm học 2028-2029, với vòng đời tối thiểu 25 năm. Những động thái này cho thấy áp lực từ thực tế lớp học đã đủ lớn để buộc hệ thống phải thay đổi.
Tiếng Việt tiểu học: Khi ngữ liệu và câu hỏi vượt quá tuổi thơ
Ở bậc tiểu học, sách giáo khoa Tiếng Việt đang là minh chứng rõ nhất cho việc kiến thức hàn lâm lấn át nhu cầu học đọc, học hiểu của trẻ. Sau khi bộ sách "Kết nối tri thức và cuộc sống" được đưa vào giảng dạy, giáo viên chỉ ra nhiều ngữ liệu gây tranh cãi vì cách dùng từ, hình ảnh và mức độ liên tưởng vượt khá xa vốn sống học sinh. Bài thơ "Tiếng hạt nảy mầm" lớp 5 là ví dụ: giáo viên phải giải thích, thậm chí "dịch" lại ngôn ngữ của tác giả thì học sinh mới hiểu. Ở lớp 1, câu hỏi mở như "Theo em, nhà nắng ở đâu?" buộc học sinh phải nhảy từ quan sát sang tưởng tượng, trong khi khoảng cách giữa câu hỏi và khả năng của các em quá xa, khiến giáo viên phải dựng thêm "cây cầu" bằng những câu hỏi trung gian. Nếu mỗi tiết học đều là cuộc vật lộn với ngữ liệu, thì mục tiêu hình thành năng lực đọc, viết cơ bản khó lòng đạt được. Rà soát, hoàn thiện chương trình và sách Tiếng Việt tiểu học vì thế phải đi thẳng vào việc giảm tải, sửa đổi sách giáo khoa cho phù hợp tâm lý lứa tuổi và năng lực đọc của trẻ.
Ngữ văn và Toán: Kiến thức hàn lâm, lý thuyết nặng nề đang làm mờ đi mục tiêu học
Ở bậc trung học, cả Ngữ văn và Toán đều cho thấy cùng một vấn đề: sách giáo khoa quá nặng vì ôm đồm kiến thức lý thuyết và hàn lâm. Với Ngữ văn, việc đưa tri thức ngữ văn vào sách là cần thiết, nhưng nhiều khái niệm lại được trình bày chủ yếu bằng định nghĩa và thuật ngữ, khiến chúng trở nên hàn lâm và rất mất thời gian để học sinh hiểu. Tri thức ngữ văn lẽ ra phải là công cụ hỗ trợ cảm thụ, phân tích và khám phá tác phẩm, chứ không phải một hệ thống kiến thức độc lập để học sinh học thuộc làm bài kiểm tra. Ở môn Toán, giáo viên nhận xét lượng kiến thức trong sách lớp 10 và 11 vẫn còn nặng, dù đã bớt đào sâu như sách cũ, vì có quá nhiều đơn vị kiến thức. Đề xuất cụ thể là tiết chế nội dung, không dạy manh mún phân môn Thống kê và Xác suất từ lớp 6 đến 12 vì rời rạc. Một sách giáo khoa tốt không phải là sách nhồi nhét tối đa khái niệm, mà là sách giúp học sinh hiểu và vận dụng được những gì cốt lõi.
| Khía cạnh | Thực trạng hiện nay | Đề xuất của giáo viên |
|---|---|---|
| Ngữ văn | Tri thức ngữ văn nhiều thuật ngữ, dễ thành kiến thức hàn lâm độc lập | Trình bày từ ví dụ đến khái niệm, từ dễ đến khó; dùng khái niệm như công cụ đọc hiểu |
| Toán THCS-THPT | Kiến thức lớp 10, 11 còn nặng, nhiều đơn vị kiến thức; Thống kê và Xác suất dạy rời rạc | Giảm tải chương trình, tiết chế kiến thức chuyên sâu, tổ chức lại các mạch nội dung cho liền mạch |
Môn tích hợp sau 5 năm: Ý tưởng đẹp nhưng thực thi khiến giáo viên và học sinh hụt hơi
Môn Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý ở THCS được thiết kế tích hợp để giúp học sinh kết nối kiến thức giữa các lĩnh vực, thay vì học từng môn tách biệt. Tuy nhiên, sau 5 năm triển khai, bất cập lại nằm ở chính sự thiếu liền mạch: các mạch Vật lý, Hóa học, Sinh học vẫn tương đối tách biệt; việc phân công giảng dạy, kiểm tra, đánh giá chưa liền mạch. Giáo viên đơn môn phải dạy ngoài chuyên môn được đào tạo, buộc phải tự học thêm nhưng vẫn khó làm chủ toàn bộ nội dung, khó tổ chức hoạt động học tập sâu cho học sinh. Với học sinh, khi nền tảng kiến thức cơ bản còn chưa vững, yêu cầu huy động nhiều mạch kiến thức để giải quyết vấn đề khiến các em khó theo kịp; những em yếu càng dễ bị tụt lại phía sau. Thực tế này cho thấy, giảm tải chương trình không chỉ là cắt bớt nội dung, mà còn là thiết kế lại cấu trúc môn học tích hợp sao cho liền mạch, phù hợp tâm lý lứa tuổi và mặt bằng năng lực thực tế.
Rà soát từ thực tiễn dạy học: Sách giáo khoa phải nghe tiếng nói lớp học
Điểm chung trong các đề xuất của giáo viên và chuyên gia là yêu cầu rà soát chương trình, sửa đổi sách giáo khoa dựa trên thực tiễn dạy học chứ không chỉ trên bàn thiết kế. Với Tiếng Việt tiểu học, việc rà soát cần được thực hiện trên cơ sở lắng nghe những người trực tiếp sử dụng sách, bởi giáo viên đứng lớp phản ánh rõ nhất nội dung nào phù hợp hay chưa phù hợp với học sinh. Ở các môn tích hợp, sau 5 năm triển khai chương trình mới, những khó khăn về chuyên môn giáo viên, phân công giảng dạy, kiểm tra đánh giá, sách giáo khoa và nền tảng học sinh cho thấy việc rà soát không thể dừng ở yêu cầu giáo viên tự bồi dưỡng. Cần đánh giá đồng thời bất cập từ thiết kế chương trình và vấn đề phát sinh trong tổ chức thực hiện, để xác định nội dung nào phải điều chỉnh, khâu nào cần thay đổi và điều kiện gì phải được bảo đảm. Nếu sách giáo khoa mới, dự kiến dùng thống nhất từ năm học 2028-2029, tiếp tục xa rời lớp học, vòng đời 25 năm của nó sẽ trở thành 25 năm gánh nặng. Sách giáo khoa chỉ thực sự tốt khi nó phù hợp tâm lý lứa tuổi, giảm tải chương trình hợp lý và giúp giáo viên dạy, học sinh học một cách nhẹ nhàng mà hiệu quả.
