Chiến lược giáo dục đại học mới: Từ “bản đồ phát triển” đến cuộc cải cách tư duy
Chiến lược giáo dục đại học là định hướng tổng thể về mục tiêu, mô hình tổ chức, cơ chế đầu tư và quản trị hệ thống, nhằm biến giáo dục đại học thành hạ tầng tri thức quốc gia, cung cấp nhân lực trình độ cao, dẫn dắt nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, và đáp ứng nhu cầu thị trường lao động trong dài hạn. Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045, vừa được Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký ban hành theo Quyết định 1810/QĐ-TTg. Điều quan trọng không nằm ở những bảng chỉ tiêu khô khan, mà ở việc Chính phủ coi giáo dục đại học là “hạ tầng tri thức chiến lược quốc gia”, có vai trò nòng cốt trong phát triển nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, nghiên cứu khoa học và nâng cao năng lực cạnh tranh. Nói cách khác, đại học không còn là nơi cấp bằng theo số lượng, mà phải trở thành trung tâm giải quyết vấn đề của đất nước: đào tạo nhân lực cho ngành nào, tạo ra tri thức gì, chuyển giao giá trị gì cho xã hội. Đây là bước chuyển tư duy từ phát triển theo quy mô sang phát triển theo chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp – nếu hệ thống không dám đo mình bằng những câu hỏi khó đó, mục tiêu đại học tinh hoa hay top 100 thế giới sẽ chỉ là khẩu hiệu.
Đại học tinh hoa Việt Nam: Đầu tư tập trung hay cuộc chơi chỉ dành cho số ít?
Trọng tâm nổi bật của chiến lược giáo dục đại học là lựa chọn khoảng 30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm, trong đó phát triển từ 3 đến 5 cơ sở thành đại học tinh hoa theo mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp thế giới. Đây là quyết định mang tính phân hóa rõ rệt: hệ thống sẽ được phân loại thành giáo dục đại học đại chúng để mở rộng cơ hội tiếp cận, các cơ sở trọng điểm làm nòng cốt cho nhiệm vụ quốc gia, ngành, vùng, và một nhóm nhỏ đại học tinh hoa gánh trọng trách đột phá tri thức. Theo quan điểm của tôi, việc chấm dứt phân bổ nguồn lực dàn đều và chuyển sang đầu tư theo sứ mạng, sản phẩm đầu ra là hướng đi đúng, dù sẽ gây tranh luận. Nếu mọi trường đều muốn trở thành “tinh hoa”, không trường nào thực sự tinh hoa. Tuy nhiên, để chiến lược đại học tinh hoa Việt Nam không làm sâu thêm khoảng cách, Nhà nước phải công khai tiêu chuẩn lựa chọn, cơ chế giám sát và cam kết lan tỏa tri thức từ những đại học này xuống mạng lưới đại học đại chúng – nếu không, chúng có nguy cơ thành các “ốc đảo ưu tú” hơn là động cơ của toàn hệ thống.
Cải cách đào tạo đại học: Tuyển đúng người, dạy điều xã hội cần
Chiến lược mới đặt ra yêu cầu cải cách đào tạo đại học theo hướng rất rõ: trường phải chuyển từ “đào tạo những gì mình đang có” sang “đào tạo những gì đất nước và xã hội cần”. Trong tuyển sinh, mục tiêu không còn là “tuyển đủ”, mà là tuyển đúng, tuyển người học phù hợp và bảo đảm chất lượng. Với người học, chương trình được yêu cầu phải linh hoạt hơn, gắn với thực tiễn, tăng học qua dự án, thực hành, thực tập và hợp tác với doanh nghiệp. Theo tôi, đây mới là phần khó nhất của cuộc cải cách: thay đổi cách thiết kế chương trình, đánh giá đầu ra và nối kết với thị trường lao động. Tinh thần được nêu rất thẳng: “thực học, thực nghiệp, thực chất” – học thật, thi thật, đánh giá đúng năng lực và tốt nghiệp với năng lực làm việc thực sự. Nếu các trường vẫn chạy theo tín chỉ hình thức, đề thi mang tính mẹo và coi việc làm sau tốt nghiệp là vấn đề của riêng sinh viên, thì mọi mục tiêu đẹp đẽ về hạ tầng tri thức quốc gia sẽ bị bào mòn ngay từ trong giảng đường.
Hạ tầng tri thức quốc gia và tham vọng lọt top 100: Cơ hội lớn, rủi ro không nhỏ
Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035, 100% cơ sở giáo dục đại học đạt chuẩn; tỷ lệ học đại học trong nhóm dân số 18-22 tuổi đạt 45%; người học sau đại học chiếm 15%; người học STEM chiếm 40% ở mỗi trình độ; 90% người tốt nghiệp có việc làm phù hợp trong 12 tháng. Đồng thời, ít nhất 10 cơ sở thuộc nhóm 200 trường hàng đầu châu Á và 2 cơ sở thuộc nhóm 100 trường hàng đầu thế giới theo lĩnh vực đào tạo. Nếu đạt được, giáo dục đại học sẽ thực sự trở thành hạ tầng tri thức chiến lược quốc gia, bám sát yêu cầu phát triển vùng, địa phương và mô hình tăng trưởng mới. Nhưng tham vọng xếp hạng không nên lấn át mục tiêu phục vụ người học và xã hội. Các bảng xếp hạng quốc tế ưu tiên công bố khoa học, trích dẫn và hợp tác, trong khi người dân quan tâm hơn đến chất lượng giảng dạy, chi phí cơ hội, việc làm. Theo tôi, cần coi mục tiêu top 100 thế giới như hệ quả của việc làm tốt những điều căn bản: xây dựng hệ thống mở, liên thông, thực học, thực nghiệp; hiện đại hóa quản trị bằng dữ liệu; tập trung phát triển đội ngũ và gắn chặt đào tạo với nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, hợp tác quốc tế. Đó mới là cách dùng xếp hạng như thước đo, không như kim chỉ nam duy nhất.
Từ tăng quy mô sang nâng chất lượng: Điều kiện tiên quyết để chiến lược không thành khẩu hiệu
Năm học 2025-2026, toàn hệ thống giáo dục đại học có hơn 2,728 triệu người học, trong đó khoảng 2,58 triệu sinh viên đại học và 144.000 người học sau đại học; tỷ lệ sinh viên đại học trong nhóm dân số 18-22 tuổi đã tăng lên 36,16%, nhưng tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ mới đạt 36,3%. Những con số này cho thấy nền tảng phát triển đáng ghi nhận, song cũng chỉ ra rõ giới hạn: chúng ta đã mở rộng quy mô khá nhanh, chất lượng chưa theo kịp. Chiến lược buộc hệ thống phải chuyển rõ từ tăng quy mô sang nâng chất lượng và hiệu quả. Nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong đầu tư chiến lược, đồng thời huy động mọi nguồn lực xã hội, nhưng sẽ tập trung vào các cơ sở trọng điểm, đại học tinh hoa và ngành chiến lược, gắn với việc hình thành từ 20 đến 25 trung tâm nghiên cứu xuất sắc quốc gia và 10 trung tâm nghiên cứu xuất sắc quốc tế. Quan điểm của tôi là: nếu không có cơ chế trách nhiệm giải trình bằng dữ liệu, đánh giá nghiêm túc chất lượng đầu ra và tác động kinh tế – xã hội, thì dòng tiền đầu tư dễ quay lại mô hình cũ: dàn đều, hình thức và khó tạo đột phá.
