Trượt lớp 10 vùng sâu: từ một kỳ thi thành rào cản tiếp cận giáo dục phổ thông
Trượt lớp 10 vùng sâu là tình trạng học sinh ở các vùng xa, sau khi không đỗ vào trường THPT công lập gần nhà, phải đối mặt với khoảng cách học tập lên tới hàng chục km, chi phí cao và mạng lưới trường lớp hạn chế, khiến hành trình tiếp cận giáo dục phổ thông bị đứt gãy và nguy cơ học sinh bỏ học tăng mạnh. Ở Đắk Lắk, những ngày qua, em Nguyễn Thị Kim Tuyền, học sinh lớp 9 Trường THCS Bùi Thị Xuân, thấp thỏm vì không trúng tuyển Trường THPT Phan Chu Trinh khi chỉ kém 1 điểm so với điểm chuẩn 37,5. Hơn 130 em khác cũng cùng cảnh không đỗ, nâng tổng số học sinh trượt lớp 10 công lập của hai trường trong khu vực lên khoảng 160 em. Đây không còn là chuyện của từng cá nhân, mà là dấu hiệu một cuộc khủng hoảng tiếp cận giáo dục phổ thông đang âm thầm diễn ra.
Khi một lần trượt biến thành quãng đường 30km: khoảng cách học tập và bài toán kinh tế
Điều đáng nói là sau khi trượt lớp 10 công lập, lựa chọn tiếp theo của học sinh vùng sâu gần như đồng nghĩa với đi xa hoặc… nghỉ học. Với Tuyền, nếu đăng ký trường dân lập ở phường Tuy Hòa thì gia đình không đủ điều kiện kinh tế; nếu chọn Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên Sông Cầu, em phải đi hơn 30km mỗi ngày. Quãng đường ấy không chỉ là xăng xe, mà là rủi ro tai nạn, mưa gió, và cả nỗi bất an của cha mẹ khi con mới vừa hết THCS đã phải thuê trọ vì trung tâm không có ký túc xá. Những phụ huynh sống ven biển, làm nông hoặc đi biển, nói thẳng rằng họ không thể vừa mưu sinh, vừa đưa đón con mỗi ngày. Trong nhiều gia đình, câu hỏi không phải là “học ở đâu” mà là “có nên cho con nghỉ học” khi mọi phương án đều vượt quá sức chịu đựng tài chính.
Quảng Trị, Quảng Bình: hai trường cách nhau 1km, học sinh vẫn phải đi hơn 10km
Câu chuyện khoảng cách học tập không chỉ xảy ra sau kỳ thi lớp 10 ở Tây Nguyên, mà còn lộ rõ ở dải đất miền Trung. Mỗi ngày, nhiều học sinh xã Nam Trạch phải vượt hơn 10km để đến Trường THPT Ngô Quyền, lặp lại cả sáng lẫn chiều. Trong khi đó, Trường THPT Ngô Quyền và một trường THPT khác lại nằm kề nhau tại Hoàn Lão, cách chưa đầy 1km. Nghịch lý là hai trường tuyển cùng địa bàn, còn những xã xung quanh – nơi học sinh phải đi xe đạp lâu, không có xe điện, phương tiện công cộng phải đổi hai chặng – lại không có trường THPT ở vị trí thuận lợi. “Trong ba năm gần đây, Trường THPT Ngô Quyền duy trì 31-32 lớp và luôn tuyển đủ học sinh” – con số này cho thấy nhu cầu học tập cao, nhưng mạng lưới trường lại chưa được phân bố lại để giảm gánh nặng quãng đường cho học sinh.
Nguy cơ học sinh bỏ học và khoảng trống trong quyền học tập
Khi một em như Đào Võ Khắc Duy, sau hai đợt xét tuyển vẫn trượt Trường THPT Phan Chu Trinh, gia đình phải tính đến chuyện cho em nghỉ học vì không tìm được nơi học phù hợp, thì đó không còn là lựa chọn cá nhân mà là một thất bại hệ thống. Hàng trăm học sinh đứng trước nguy cơ bỏ học do trượt lớp 10 công lập, trong bối cảnh khoảng cách xa và khó khăn kinh tế gia đình khiến mỗi ngày đến lớp là một phép thử về sức bền hơn là một quyền lợi học tập. Tại Nam Trạch, việc đưa đón con đã là “gánh nặng” với nhiều gia đình khó khăn. Khi giáo dục phổ thông trở thành đặc quyền của những ai đủ sức tài chính để chi trả cho quãng đường, còn những em yếu thế bị đẩy ra lề, chúng ta đang chấp nhận một dạng bất bình đẳng mới: bất bình đẳng về khoảng cách học tập.
Không để khoảng cách địa lý quyết định số phận học sinh
Tin tích cực là một số động thái điều chỉnh đã xuất hiện. Sở Giáo dục và Đào tạo Đắk Lắk đã đề xuất mở lớp Chương trình Giáo dục thường xuyên cấp THPT ngay tại Trường THPT Phan Chu Trinh, dự kiến tổ chức 2 lớp để giảm quãng đường cho học sinh. Ở Nam Trạch, phương án chuyển Trường THPT Ngô Quyền về vị trí mới đã được đưa vào quy hoạch tỉnh, với kỳ vọng rút ngắn đường đến lớp cho học sinh nhiều xã lân cận. Nhưng những bước này vẫn là chưa đủ nếu không đi kèm một tư duy mới: quy hoạch mạng lưới trường phải lấy học sinh yếu thế làm chuẩn, không phải lấy sự tiện lợi quản lý làm tâm. Tiếp cận giáo dục phổ thông không thể phụ thuộc vào việc gia đình có xe điện hay không, có tiền cho con ở trọ hay không. Khi khoảng cách địa lý vẫn là “cửa ải” quyết định ai được học tiếp, thì nhiệm vụ của hệ thống không phải là khuyên các em “cố gắng lên”, mà là rút ngắn con đường đó bằng chính sách cụ thể, từ mở thêm điểm GDTX, bố trí lại trường THPT, tới hỗ trợ đi lại cho học sinh vùng sâu.
