Tự chủ mua sắm trong Luật Đấu thầu sửa đổi là gì và vì sao đáng chú ý?
Tự chủ mua sắm trong bối cảnh Luật Đấu thầu sửa đổi là việc trao cho doanh nghiệp Nhà nước quyền tự quyết định cách thức lựa chọn nhà thầu, hàng hóa và dịch vụ trong một số trường hợp nhất định, đồng thời buộc họ phải tự chịu trách nhiệm toàn diện về hiệu quả, tính minh bạch và việc tuân thủ các nguyên tắc phòng chống tham nhũng, lãng phí trong sử dụng vốn Nhà nước và nguồn lực của chính doanh nghiệp.
Điểm mấu chốt của Luật Đấu thầu sửa đổi là dịch chuyển từ tư duy “khóa chặt bằng thủ tục” sang “mở quyền gắn với trách nhiệm”. Theo khoản 7 Điều 3 dự thảo, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp được tự quyết định việc mua sắm và chịu trách nhiệm toàn diện trong một số trường hợp cụ thể. Đáng chú ý nhất, doanh nghiệp Nhà nước không sử dụng vốn ngân sách Nhà nước được xếp vào nhóm được tự quyết định việc lựa chọn nhà thầu. Nói thẳng: Nhà nước đang chấp nhận buông bớt tay ở khâu quy trình, để buộc doanh nghiệp phải lớn lên như một chủ thể thị trường thực thụ.
Việc Bộ Tài chính công bố hồ sơ dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) để lấy ý kiến từ ngày 31/7/2026 cho thấy đây không phải chỉnh sửa kỹ thuật, mà là một cuộc “tái thiết kế” cách quản lý mua sắm công. Nếu chỉ đọc bề nổi là “tự quyết mua sắm”, nhiều người sẽ nghĩ đây là vùng ưu đãi cho doanh nghiệp Nhà nước. Thực tế, đó là vùng trách nhiệm dày hơn, nơi mọi quyết định mua sắm sẽ phải trả lời câu hỏi: có minh bạch và hiệu quả hơn cho vốn Nhà nước hay không?
Doanh nghiệp Nhà nước được tự quyết đến đâu – và không được gì?
Theo dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi, doanh nghiệp Nhà nước không sử dụng vốn ngân sách Nhà nước được quyền tự quyết việc lựa chọn nhà thầu, thay vì phải áp dụng cứng nhắc toàn bộ quy trình đấu thầu như trước. Điều này mở ra không gian linh hoạt cho các hoạt động mua sắm gắn với sản xuất kinh doanh, giúp họ phản ứng nhanh hơn với thị trường. Sự linh hoạt còn mở rộng sang các trường hợp như tổ chức lựa chọn nhà thầu ở nước ngoài, mua hoặc thuê nhà, trụ sở, tài sản gắn liền với đất, hay mua sắm hàng hóa, dịch vụ có giá bán do Nhà nước định giá cụ thể, đều thuộc nhóm được tự quyết.
Nhưng tự quyết không có nghĩa là “tự tung tự tác”. Dự thảo khẳng định rõ: hoạt động lựa chọn nhà thầu phải bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả; phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; đồng thời bảo đảm quyền tự chủ, tự quyết và tự chịu trách nhiệm gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát. Nói cách khác, doanh nghiệp được tự quyết về cách mua, nhưng không được tự quyết theo cách làm thất thoát, lãng phí hoặc thiếu minh bạch nguồn lực của doanh nghiệp. Đây chính là ranh giới giữa tự chủ và tùy tiện – ranh giới mà không ít doanh nghiệp Nhà nước trước nay thường bước qua.
Một điểm ít được chú ý nhưng rất quan trọng: dự thảo cho phép các tổ chức, cá nhân có hoạt động đấu thầu không thuộc diện bắt buộc áp dụng Luật được quyền chọn áp dụng toàn bộ hoặc một phần các điều khoản của Luật Đấu thầu. Điều này biến Luật từ “bộ khung cưỡng bức” thành “bộ công cụ có thể lựa chọn”. Nếu doanh nghiệp Nhà nước biết sử dụng bộ công cụ này như chuẩn quản trị nội bộ, họ sẽ có thêm lá chắn khi phải giải trình trước chủ sở hữu Nhà nước và xã hội.
Nghị định 349/2026: Kéo chặt giám sát bằng dữ liệu, nới thủ tục đúng chỗ
Trong khi Luật Đấu thầu sửa đổi còn ở dạng dự thảo, Nghị định số 349/2026/NĐ-CP đã được Chính phủ ban hành ngày 9/9/2026, gồm 4 điều và có hiệu lực ngay từ ngày ký. Nghị định này sửa đổi, bổ sung các quy định về lựa chọn nhà thầu, với mục tiêu tháo gỡ vướng mắc, tăng minh bạch và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước. Nói ngắn gọn, đây là lớp “hạ tầng thi hành” giúp những nguyên tắc của Luật không nằm trên giấy.
Một trong những điểm then chốt là cơ chế xác định giá gói thầu dựa trên báo giá công khai. Chủ đầu tư phải thu thập tối thiểu một báo giá, được khuyến khích lấy nhiều hơn và phải đăng tải yêu cầu báo giá trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Khi có nhiều báo giá, giá trung bình sẽ là căn cứ; đặc biệt, báo giá hoặc hạng mục chênh lệch trên 30% so với giá trung bình có thể bị loại trừ khi tính giá trung bình. Quy định này tấn công thẳng vào “vùng tối” của báo giá khống, báo giá nâng khống – căn bệnh kinh niên trong mua sắm công.
Nghị định 349/2026 không chỉ siết trách nhiệm mà còn khôn ngoan nới lỏng ở những chỗ hợp lý: nâng hạn mức giá trị gói thầu hoặc nội dung mua sắm được cơ quan, đơn vị tự quyết định từ không quá 50 triệu đồng lên không quá 100 triệu đồng, nhằm đơn giản hóa thủ tục với các nhu cầu mua sắm thường xuyên, giá trị nhỏ và giảm thời gian, chi phí tổ chức lựa chọn nhà thầu. Đồng thời, Nghị định được kỳ vọng sẽ chuẩn hóa quy trình, thúc đẩy chuyển đổi số, tăng cường giám sát trên cơ sở khai thác dữ liệu công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước.
Cơ hội nâng hiệu quả vốn Nhà nước và những rủi ro không thể xem nhẹ
Nếu nhìn từ góc độ quản trị, việc mở rộng quyền tự chủ mua sắm cho doanh nghiệp Nhà nước là cơ hội hiếm có để cải thiện hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước. Doanh nghiệp có thể rút ngắn thời gian mua sắm, chọn nhà cung cấp phù hợp hơn với yêu cầu kỹ thuật và tiến độ, tận dụng được lợi thế thương mại mà quy trình đấu thầu cứng nhắc thường bỏ lỡ. Cùng lúc, Nghị định 349/2026 hứa hẹn gỡ nhiều điểm nghẽn trong lựa chọn nhà thầu, tăng minh bạch bằng dữ liệu và chuẩn hóa quy trình đấu thầu. Nếu hai mảnh ghép này khớp đúng, vốn Nhà nước sẽ không còn bị “chôn chân” vì thủ tục.
Nhưng đi cùng cơ hội là rủi ro thất thoát nếu cơ chế giám sát không đủ sắc. Khi doanh nghiệp Nhà nước được tự quyết mua sắm, sẽ xuất hiện cám dỗ “đi đường tắt” để ưu ái nhà cung cấp thân hữu, núp bóng dưới danh nghĩa linh hoạt. Dù dự thảo đã nhấn mạnh nguyên tắc phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và Nghị định 349/2026 tăng cường giám sát qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, thực tế cho thấy công cụ pháp lý chỉ hiệu quả khi đi cùng trách nhiệm cá nhân cụ thể và văn hóa giải trình trong từng doanh nghiệp.
Một điểm cần thẳng thắn thừa nhận là dự thảo Luật Đấu thầu sửa đổi hiện mới ở giai đoạn lấy ý kiến; phạm vi quyền tự quyết có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi được Quốc hội xem xét, thông qua. Đây là thời điểm quan trọng để cộng đồng doanh nghiệp Nhà nước, cơ quan chủ sở hữu và xã hội yêu cầu cơ chế kiểm tra, giám sát rõ ràng hơn: từ công bố công khai các gói mua sắm tự quyết, đến chế tài mạnh cho hành vi thông thầu, gian lận, tham nhũng trong đấu thầu – những hành vi vẫn được dự thảo Luật duy trì nguyên tắc xử lý nghiêm.
Kết luận: Tự chủ mua sắm phải đi kèm “dấu vân tay” trách nhiệm
Bức tranh tổng thể cho thấy một thông điệp rõ ràng: Nhà nước muốn doanh nghiệp Nhà nước vận hành như doanh nghiệp thị trường, chứ không phải “cơ quan hành chính mở rộng”. Luật Đấu thầu sửa đổi mở rộng quyền tự chủ mua sắm cho doanh nghiệp Nhà nước không sử dụng vốn ngân sách, trong khi Nghị định 349/2026 đặt ra các công cụ kỹ thuật để lựa chọn nhà thầu minh bạch, hiệu quả hơn, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước. Cơ hội đã được mở, nhưng thành quả phụ thuộc vào việc chúng ta có biến quyền tự chủ thành “dấu vân tay trách nhiệm” hay để nó trượt thành vùng tùy tiện.
Đã đến lúc bỏ ảo tưởng rằng thủ tục dày đặc có thể tự động chống tham nhũng, và chấp nhận chuyển sang mô hình quản lý bằng dữ liệu và trách nhiệm cá nhân. Doanh nghiệp Nhà nước cần chủ động xây dựng quy chế nội bộ về lựa chọn nhà thầu, công khai các quyết định mua sắm lớn, sử dụng Luật Đấu thầu như một bộ chuẩn mực tự nguyện ngay cả khi không bắt buộc áp dụng. Về phía cơ quan quản lý, nếu không song hành cải cách với hệ thống giám sát độc lập, truy vết được từng gói mua sắm, thì mọi nỗ lực sửa Luật vẫn có nguy cơ dừng ở khẩu hiệu. Tự chủ mua sắm là bước đi đúng, nhưng chỉ đúng trọn vẹn khi trách nhiệm được gắn tên, gắn mặt và gắn vào từng đồng vốn Nhà nước.
