Cắt giảm điều kiện kinh doanh: Từ khẩu hiệu đến áp lực hành động
Cắt giảm điều kiện kinh doanh là quá trình nhà nước loại bỏ hoặc thu hẹp các ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, nhằm giảm chi phí tuân thủ, thu hẹp quyền xin–cho và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng hơn cho doanh nghiệp tư nhân lẫn doanh nghiệp nhà nước.
Tín hiệu mới nhất là việc Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu “cắt giảm thực chất” các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và chuyển mạnh sang hậu kiểm để giảm chi phí cho doanh nghiệp. Đây không chỉ là tinh chỉnh kỹ thuật luật, mà là thông điệp chính trị: bộ, ngành nào giữ điều kiện kinh doanh không cần thiết sẽ phải giải trình. Dù danh mục ngành, nghề có điều kiện đã giảm từ 267 xuống 198 qua các lần sửa Luật Đầu tư, ông thẳng thắn chỉ ra một nghịch lý: số lượng điều kiện giảm, nhưng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp vẫn không giảm tương xứng.
Quan điểm của Quốc hội lúc này khá rõ: chỉ giữ điều kiện với những lĩnh vực gắn an ninh, trật tự, đạo đức, sức khỏe cộng đồng, môi trường; phần còn lại phải mạnh dạn trả lại cho thị trường. Nếu bộ máy chỉ dừng ở việc bớt vài giấy phép mà không thay đổi tư duy quản lý rủi ro, doanh nghiệp vẫn sẽ bị buộc “đi vòng” qua vô số khâu kiểm tra, xác nhận, con dấu trung gian.
Các con số biết nói: Cải cách nhưng doanh nghiệp vẫn kêu mệt
Nhìn trên giấy, quá trình cắt giảm điều kiện kinh doanh không nhỏ: danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 267 (Luật Đầu tư 2014) xuống 243 năm 2016, 227 năm 2020 và còn 198 trong Luật Đầu tư 2025. Dự thảo mới còn đề xuất bãi bỏ thêm 58 ngành, nghề. Về phía tài chính – thuế, trong 7 tháng đầu năm 2026, quy mô miễn, giảm, gia hạn thuế, phí và tiền thuê đất lên đến khoảng 173.600 tỷ đồng, giúp cải thiện dòng tiền, đồng thời chi phí tuân thủ thủ tục thuế giảm khoảng 51% so với năm 2024.
Một phát biểu đáng trích dẫn là: “Trong 7 tháng đầu năm 2026, tổng quy mô miễn, giảm, gia hạn thuế, phí và tiền thuê đất đạt khoảng 173.600 tỷ đồng… Chi phí tuân thủ thủ tục về thuế cũng giảm khoảng 51% so với năm 2024”. Những con số này cho thấy nhà nước đang chấp nhận hy sinh nguồn thu ngắn hạn để giữ sức doanh nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh vẫn phải thuê dịch vụ làm thủ tục thuế do hạn chế về công nghệ, khiến chi phí tuân thủ vẫn cao.
Điểm mấu chốt là chất lượng cải cách: nếu điều kiện bị xóa ở luật nhưng lại “chui” vào nghị định, thông tư, hoặc chuyển thành tiêu chuẩn kỹ thuật mơ hồ, môi trường kinh doanh Việt Nam khó cạnh tranh được với các nước Đông Nam Á. Cắt giảm điều kiện kinh doanh chỉ có ý nghĩa khi từng thủ tục biến mất khỏi thực tế, chứ không phải biến hình trên văn bản.
Thuế, hải quan và lời hứa chấm dứt “đi vòng”
Nếu điều kiện kinh doanh là “cửa vào” thị trường, thì thủ tục thuế, hải quan là “trạm thu phí” trên hành trình hoạt động. Tại cuộc làm việc ngày 8/8, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng chủ trì phiên họp với các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để gỡ vướng trong lĩnh vực thuế, hải quan. Vấn đề được thừa nhận thẳng: cùng một quy định nhưng địa phương hiểu khác nhau, hồ sơ xử lý kéo dài, doanh nghiệp phải cung cấp lại thông tin nhà nước đã có.
Phó Thủ tướng yêu cầu rõ ràng: một thông tin chỉ được yêu cầu doanh nghiệp cung cấp một lần; các cơ quan nhà nước phải chủ động chia sẻ dữ liệu. Ông cũng nhấn mạnh cơ chế “một cửa, một đầu mối, một thời hạn”, cấm cơ quan thuế, hải quan và địa phương đòi thêm hồ sơ, điều kiện, thủ tục ngoài quy định hoặc yêu cầu doanh nghiệp nộp lại dữ liệu nhà nước đã có. Đây là điểm then chốt của cải cách thủ tục thuế hải quan: chấm dứt tình trạng doanh nghiệp phải “đi vòng” qua nhiều cơ quan chỉ để hoàn thành một nghĩa vụ.
Tuy vậy, thách thức nằm ở tính kỷ luật trong thực thi. Nếu mỗi chi cục thuế, chi cục hải quan vẫn có cách “diễn giải” riêng, thì mọi chỉ đạo sẽ bị bào mòn trong hàng ngàn tương tác nhỏ với doanh nghiệp. Đó là lý do cần quản lý dựa trên rủi ro, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm với doanh nghiệp tuân thủ tốt – tức là thưởng cho người làm đúng bằng việc giảm kiểm tra, thay vì coi mọi doanh nghiệp đều có nguy cơ vi phạm như nhau.
APEC 2027: Phép thử cho cải cách và minh bạch
Hội nghị cấp cao APEC 2027 được xem như bài kiểm tra năng lực cải cách của Việt Nam. Quốc hội đang bàn Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình phục vụ sự kiện này tại Phú Quốc. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu rà soát kỹ danh mục dự án được áp dụng cơ chế đặc thù, đảm bảo tháo gỡ vướng mắc nhanh nhưng đi kèm kiểm soát chặt, công khai, minh bạch, không để thất thoát, lãng phí.
APEC 2027 doanh nghiệp không chỉ chờ một hội nghị thành công về nghi thức, mà là kỳ vọng vào hạ tầng sân bay, dịch vụ, khách sạn, logistics được nâng cấp đúng tiến độ để phục vụ lâu dài. Tuy nhiên, “cơ chế đặc thù” luôn đi cùng rủi ro bị lợi dụng làm lỏng kỷ luật đầu tư công. Chính vì vậy, yêu cầu giám sát chặt tiến độ, bảo đảm đúng pháp luật, minh bạch thông tin và tránh lãng phí được đặt ra như hàng rào bảo vệ.
Nếu xử lý tốt, APEC 2027 sẽ là cú hích cho môi trường kinh doanh Việt Nam: doanh nghiệp hưởng lợi từ hạ tầng mới, thủ tục rút gọn, cơ chế rõ ràng. Nhưng nếu để dự án chậm, đội vốn, hoặc để lại tranh chấp pháp lý, mọi lời hứa về minh bạch sẽ bị nghi ngờ. Nói cách khác, APEC là cơ hội để chứng minh cải cách không chỉ nằm trong các bản kế hoạch.
Cạnh tranh với Đông Nam Á: Không thể chỉ nói, phải giảm thủ tục đến tận doanh nghiệp
Trong khu vực Đông Nam Á, cuộc đua không còn là ai ưu đãi nhiều hơn, mà là ai có môi trường kinh doanh ít ma sát hơn. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng trách nhiệm tự công bố, tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời dùng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo cho quản lý, giám sát. Bộ Tài chính cũng theo hướng đó: cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và hiện đại hóa quản lý thuế, hải quan, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm.
Một câu nói đáng chú ý của Phó Thủ tướng là: “Chính phủ nhất quán quan điểm hỗ trợ doanh nghiệp không chỉ ở chính sách mà phải thể hiện bằng từng hồ sơ được giải quyết đúng hạn, từng thủ tục được rút ngắn và từng chi phí được cắt giảm”. Điều này đặt ra tiêu chuẩn mới: mọi cải cách nếu không đo được bằng số ngày, số thủ tục, số lần doanh nghiệp phải xếp hàng, thì chưa thể gọi là thành công.
Bước tiếp theo đã có mốc thời gian: các kiến nghị thuộc thẩm quyền Bộ Tài chính phải được xử lý, hướng dẫn trước ngày 31/8/2026, trong đó có hoàn thuế giá trị gia tăng tự động dựa trên quản trị rủi ro ngay trong năm 2026. Quốc hội cũng muốn thiết lập cơ chế rà soát định kỳ danh mục ngành, nghề có điều kiện để kịp loại bỏ quy định lỗi thời, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ số, đổi mới sáng tạo, tài chính số. Nếu những cam kết này được thực hiện đến nơi đến chốn, môi trường kinh doanh Việt Nam sẽ tiến gần hơn mặt bằng khu vực – nơi doanh nghiệp không bị buộc phải “đi vòng” chỉ vì bộ máy thích thêm giấy tờ.
