Sách giáo khoa như mặt hàng thiết yếu: thay đổi tư duy quản lý
Việc coi sách giáo khoa là mặt hàng thiết yếu nghĩa là nhà nước quản lý chặt từ cung ứng, giá bán đến mạng lưới phân phối, đặt mục tiêu bảo đảm mọi học sinh đều có đủ sách đúng thời điểm, thay vì để thị trường và động cơ lợi nhuận quyết định khả năng tiếp cận của phụ huynh và học sinh ở từng địa phương. Chiều 9/9, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã chủ trì cuộc họp về tình hình in, phát hành và cung ứng sách giáo khoa cho năm học 2026-2027. Tại đây, ông nhấn mạnh sách giáo khoa phải được quản lý như đối với sách giáo khoa mặt hàng thiết yếu, đặc thù và không đặt nặng yếu tố lợi nhuận. Đây là một thông điệp chính trị rõ ràng: giáo dục phổ thông không thể bị chi phối bởi logic kinh doanh thuần túy. Từ góc độ chính sách sách giáo khoa, tuyên bố này đánh dấu sự dịch chuyển từ cách tiếp cận coi sách chỉ là sản phẩm xuất bản sang nhìn nhận chúng như “hạ tầng” tối thiểu cho quyền được đi học. Khi nguồn cung và giá sách giáo khoa được quản lý như mặt hàng thiết yếu, nhà nước buộc phải chịu trách nhiệm đến cùng về dự báo nhu cầu, tổ chức sản xuất, dự trữ và phát hành, thay vì để các khâu trung gian tự vận hành rồi xử lý hậu quả thiếu hụt sau đó.
Vì sao chính phủ phải can thiệp mạnh vào cung ứng sách giáo khoa?
Quyết định siết quản lý cung ứng sách giáo khoa không xuất hiện trong khoảng trống; nó là phản ứng trực tiếp trước những đứt gãy mà phụ huynh đang gánh chịu. Những ngày qua, tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ tại một số nơi khiến phụ huynh, học sinh gặp khó khăn khi tìm mua sách phục vụ học tập. Ở TP HCM, từ giữa tháng 8, có phụ huynh phải đi 5–6 nơi, xếp hàng dài hàng giờ để mua sách. Khi cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa thay vì nhiều bộ như trước, áp lực tổ chức cung ứng đồng bộ càng lớn. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam báo cáo đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Con số khổng lồ này cho thấy vấn đề không nằm ở năng lực in ấn, mà ở cách hệ thống dự báo, đặt hàng và phân phối vận hành. Nguyên nhân thiếu sách được chính đơn vị xuất bản thừa nhận là do gián đoạn kênh đăng ký mua bán sách tại các cơ sở giáo dục, cùng với vướng mắc về lộ trình và vận hành. Nói thẳng, phụ huynh đang phải trả giá cho sự lỏng lẻo trong điều phối, chứ không phải vì sách “không được in đủ”. Đây là lý do Phó Thủ tướng đánh giá còn bất cập trong công tác dự báo, đặt hàng, sản xuất, dự trữ và phân phối, và yêu cầu rà soát toàn diện cung ứng sách giáo khoa.
Quản lý giá sách giáo khoa: nhẹ lợi nhuận, nặng trách nhiệm xã hội
Tuyên bố sách giáo khoa mặt hàng thiết yếu kéo theo một hệ quả quan trọng: lợi nhuận không còn là ưu tiên, mà là trách nhiệm bảo đảm tiếp cận công bằng. Phó Thủ tướng khẳng định vấn đề quản lý, cung ứng sách giáo khoa phải được quản lý như đối với mặt hàng thiết yếu, đặc thù, không đặt nặng yếu tố lợi nhuận; quan trọng nhất là cung cấp kịp thời, đầy đủ với giá cả do nhà nước quản lý chặt chẽ. Điều này là lời cảnh báo cho mọi chủ thể trong chuỗi từ nhà xuất bản, đại lý đến đơn vị phát hành trung gian: không thể dựa vào chênh lệch giá và chi phí trung gian để tối đa hóa lợi ích riêng. Chính phủ yêu cầu rà soát cơ chế quản lý giá và các yếu tố hình thành giá, bảo đảm giá sách giáo khoa được xác định công khai, minh bạch, hợp lý, tiết giảm tối đa chi phí trung gian không cần thiết. Về nguyên tắc, nếu chi phí trung gian được cắt gọn, giá sách giáo khoa có thể trở nên “dễ thở” hơn đối với phụ huynh, đặc biệt ở các đô thị lớn nơi sách thường bị đội giá. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là tính dự đoán được: phụ huynh cần biết họ sẽ mua sách trong khuôn khổ giá được quản lý, thay vì phải săn lùng từng điểm bán, lo sợ tình trạng khan hiếm bất thường khiến chi phí học tập tăng lên ngoài tầm kiểm soát. Khi sách giáo khoa được đối xử như mặt hàng thiết yếu, nhà nước không chỉ kiểm soát giá mà còn phải chủ động vào cuộc nếu có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh trong hệ thống phân phối.
Hệ thống cung ứng mới: phụ huynh còn phải xếp hàng dài để mua sách?
Điểm đáng chú ý của chính sách sách giáo khoa lần này là chuyển trọng tâm từ xin lỗi sau mỗi đợt thiếu hàng sang tổ chức lại cả chuỗi cung ứng. Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát toàn bộ quy trình cung ứng sách giáo khoa, từ dự báo nhu cầu, sản xuất, dự trữ đến phát hành, phân phối, bảo đảm học sinh có đủ sách, không để ảnh hưởng đến việc dạy và học. Đồng thời, phải làm rõ năng lực hệ thống đại lý, nhà sách trong việc đưa sách đến vùng sâu, vùng xa và trách nhiệm của họ trong cung ứng. Nếu những câu hỏi này không được trả lời bằng hành động cụ thể, cảnh tượng phụ huynh đi nhiều nơi, xếp hàng nhiều giờ để mua sách sẽ lặp lại. Ở tầm vận hành, Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao chủ trì, phối hợp các địa phương, chỉ đạo nhà xuất bản rà soát địa bàn còn thiếu, nơi tồn dư để in ấn bổ sung, điều chuyển, bảo đảm mọi học sinh có đủ sách, tuyệt đối không để ảnh hưởng đến việc dạy và học. Cơ quan này còn phải lập Tổ công tác phản ứng nhanh, trực 24/24 để tiếp nhận phản ánh và điều phối sách đến từng điểm nóng. Các đại lý bán sách giáo khoa phải công khai điểm bán có hàng, số điện thoại, kênh đặt hàng trực tuyến, đồng thời cung cấp địa chỉ khai thác sách và tài liệu điện tử. Những yêu cầu này nếu được thực thi nghiêm túc sẽ giảm đáng kể chi phí thời gian và áp lực tinh thần cho phụ huynh mỗi mùa tựu trường, biến nỗi lo “không có sách” thành ngoại lệ chứ không phải thói quen.
Từ chính sách đến công bằng giáo dục: thách thức còn ở khâu thực thi
Tuyên bố coi sách giáo khoa là mặt hàng thiết yếu là bước tiến về tư duy, nhưng nó chỉ có ý nghĩa nếu được chuyển hóa thành thay đổi cụ thể trên tay phụ huynh và học sinh. Phó Thủ tướng giao Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát toàn diện công tác quản lý nhà nước đối với sách giáo khoa, từ xác định nhu cầu, tổ chức sản xuất, dự trữ, phát hành, phân phối đến kiểm tra, giám sát; đồng thời xây dựng phương án dự phòng hợp lý, không để phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng đặt mua của các đơn vị trung gian. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phải sớm rà soát hệ thống đại lý, đơn vị phát hành trung gian và đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý sản xuất, dự trữ và phát hành. Lực lượng quản lý thị trường cũng được yêu cầu tăng cường kiểm tra việc kinh doanh sách giáo khoa, xử lý nếu phát hiện dấu hiệu hạn chế cạnh tranh. Song chính sách tốt không tự sinh ra công bằng giáo dục; nó đòi hỏi kỷ luật thực thi. Nếu các yêu cầu rà soát, công khai điểm bán, thiết lập tổ phản ứng nhanh và quản lý giá chỉ nằm trên giấy, phụ huynh sẽ tiếp tục coi mỗi năm học mới là một cuộc “săn sách” đầy rủi ro. Ngược lại, nếu nhà nước kiên trì đối xử với sách giáo khoa như mặt hàng thiết yếu đúng nghĩa – quản lý giá chặt chẽ, bảo đảm cung ứng sách giáo khoa ổn định và xử lý nghiêm các vi phạm trong hệ thống phân phối – thì chi phí học tập sẽ bớt phụ thuộc vào sự may rủi, và con đường đến lớp của học sinh sẽ bớt gập ghềnh vì thiếu sách ngay từ ngày đầu tiên.
