Không thiếu sách, nhưng thiếu… ở đúng nơi và đúng thời điểm
Hiện tượng phụ huynh xếp hàng dài, “toát mồ hôi” săn đủ sách giáo khoa trước năm học 2026-2027 là tình trạng thiếu hàng tạm thời tại các điểm bán lẻ, xuất phát từ khâu đăng ký, phân phối và tập trung nhu cầu vào một vài thời điểm, chứ không phản ánh việc toàn hệ thống sách giáo khoa thiếu hàng trên phạm vi rộng. Trong các cộng đồng phụ huynh, liên tiếp xuất hiện câu chuyện phải đi nhiều nhà sách mới mua đủ bộ sách giáo khoa thiếu hàng cho con. Một phụ huynh ở Thủ Đức cho biết phải ghé 6–7 nhà sách tư nhân mới tìm được một vài cuốn, phần còn lại săn qua kênh trực tuyến. Trong khi đó, nhà xuất bản giáo dục khẳng định đã cung ứng 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, đạt 148% sản lượng so với cùng kỳ năm 2025. Câu hỏi không còn là “có thiếu sách không”, mà là “sách đang nằm ở đâu khi phụ huynh cần mua?”.
Nhu cầu mua sách trước năm học tăng vọt, hệ thống bán lẻ không kịp thở
Một mâu thuẫn rõ ràng là tổng số sách đã in vượt xa năm trước, nhưng phụ huynh vẫn nói “khó mua” và phải xếp hàng. Nhà xuất bản giáo dục lý giải một phần nguyên nhân đến từ thói quen mua sách trước năm học: nhiều gia đình mua thêm bộ thứ hai để gửi ở lớp hoặc muốn con có sách tham khảo sớm, khiến nhu cầu tại các điểm phân phối sách bán lẻ dồn cục vào cuối tháng 7, đầu tháng 8. Tại một cửa hàng thiết bị trường học ở quận 5, TP.HCM, phụ huynh tìm mua sách mỹ thuật, tiếng Anh, lịch sử – địa lý lớp 4 nhưng đã hết hàng trên kệ. Đây không phải dấu hiệu sách giáo khoa thiếu hàng toàn thị trường, mà là minh chứng cho việc phân phối chưa linh hoạt: sách đang tập trung ở kho hoặc trường, trong khi nhu cầu lại nổ ra tại một số cửa hàng lẻ. Khi nhu cầu tăng đột biến mà các điểm bán lẻ không dự trữ đủ, cảnh xếp hàng và “cháy” một số đầu sách là điều khó tránh.
Kênh đăng ký qua trường bị nghẽn vì chính sách miễn phí sách giáo khoa
Câu chuyện sách giáo khoa thiếu hàng tại TP.HCM thực chất bắt nguồn từ kênh đăng ký qua trường bị gián đoạn bởi lộ trình miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027. Theo nhà xuất bản giáo dục, trong nhiều tháng, các trường được yêu cầu tạm dừng đặt sách để chờ hướng dẫn về chính sách phát sách miễn phí, khiến tỷ lệ cơ sở giáo dục đặt mua trước ngày 30.7 chỉ đạt khoảng 62% tại TP.HCM. Khi kế hoạch miễn phí được ban hành, các trường đồng loạt đặt đơn với số lượng lớn trong thời điểm sát năm học mới. Song song, vì chưa có hướng dẫn rõ ràng trong giai đoạn chờ chính sách, nhiều trường không đặt mua tập trung, buộc phụ huynh phải tự đi mua lẻ tại nhà sách. Hệ quả trực tiếp là nhu cầu bị “đẩy” từ kênh trường học sang kênh bán lẻ trong một khoảng thời gian rất ngắn, tạo ra nút thắt cục bộ: nơi thì dồn đơn, nơi lại chưa kịp nhập hàng.
Sản xuất dư, phân phối lệch: chênh lệch cung – cầu địa phương
Nhà xuất bản giáo dục khẳng định về tổng thể không hề thiếu sách giáo khoa thiếu hàng: sản lượng 220–225 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 76 triệu sách bài tập, tham khảo đã được đưa ra thị trường, thậm chí còn vượt chỉ tiêu ban đầu của nhiều địa phương. Riêng TP.HCM đã được cung ứng 25,5 triệu bản sách, đạt 102% so với mục tiêu 25,1 triệu bản. Vấn đề nằm ở chỗ sách không được phân bố đúng với nhu cầu thực tế tại từng quận, từng trường. Khi các địa phương tính toán cung – cầu chưa khớp, rủi ro xảy ra cùng lúc: nơi thiếu sách cục bộ, nơi thừa trong kho. Điều này không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn tạo tâm lý hoang mang cho phụ huynh, dẫn tới hiện tượng đổ xô đi mua sớm vì sợ “con mình không có sách”, càng làm áp lực lên các cửa hàng bán lẻ vào cao điểm đầu năm học.
Giải pháp cho năm học 2026-2027: từ xử lý tạm thời đến thay đổi cách phân phối
Nhà xuất bản giáo dục cho biết đang gấp rút điều chuyển thêm khoảng 8–10 triệu bản sách giáo khoa cùng vài triệu sách bài tập để kịp bổ sung cho các địa phương còn thiếu trước ngày khai giảng, đồng thời chuẩn bị in thêm 8 triệu bản để dự phòng rủi ro thiên tai, sự cố bất ngờ. Đơn vị phân phối cũng chủ động “chia lửa” cho hệ thống bán lẻ bằng cách linh hoạt điều phối sách đến các đại lý, nhà sách, đồng thời vận động trường đặt mua tập trung thay vì để phụ huynh tự xoay sở. Tuy vậy, nếu muốn chấm dứt cảnh xếp hàng mua sách trước năm học 2026-2027, các địa phương cần tuân thủ đúng mốc thời gian dự báo nhu cầu, phê duyệt kế hoạch và nhập sách vào thư viện trường như quy định. Khi sách được đặt sớm qua trường, kênh bán lẻ sẽ giảm áp lực, phụ huynh bớt “chạy show” nhiều cửa hàng chỉ để đủ một bộ sách giáo khoa cho con. Đây không chỉ là vấn đề sách, mà là bài kiểm tra năng lực phối hợp chính sách – phân phối của cả hệ thống giáo dục.
