Nghịch lý 220 triệu bản sách nhưng phụ huynh vẫn phải ‘săn’ từng cuốn
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa trước thềm năm học mới là tình trạng phụ huynh phải đi nhiều nơi, đặt mua lẻ từng đầu sách, thậm chí chấp nhận chờ đợi và đặt cọc, dù trên toàn hệ thống đã có hàng trăm triệu bản lưu thông, cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng giữa kế hoạch cung ứng và nhu cầu thực tế tại từng địa phương. Những ngày cuối tháng 8, khi chuẩn bị năm học mới, việc mua sách giáo khoa – vốn tưởng là khâu đơn giản – lại thành cuộc “săn” đầy căng thẳng với nhiều gia đình. Người mua như chị Nguyễn Thị Thủy ở Hà Nội phải vào nhiều gian hàng thương mại điện tử, mua mỗi nơi vài cuốn, có hôm chỉ còn thiếu một cuốn mà tìm mãi không ra. Nghịch lý nằm ở chỗ: hơn 220 triệu bản SGK đã được đưa ra thị trường cùng 76 triệu sách bài tập và tham khảo, thậm chí đang in bổ sung thêm khoảng 9 triệu bản để dự phòng thiên tai và nhu cầu phát sinh. Thế nhưng với từng gia đình, câu hỏi rất cụ thể vẫn treo lơ lửng: con có đủ bộ sách để bước vào lớp trong ngày khai giảng hay không?
Thiếu sách giáo khoa cục bộ: Hà Nội, TPHCM đến miền núi, miền biển đều than khó
Bức tranh thiếu sách giáo khoa không chỉ là vài câu chuyện lẻ tẻ mà đã trở thành hiện tượng cục bộ trải dài nhiều vùng. Ở Hà Nội, gia đình anh Nguyễn Văn Tuấn chia nhau đi mua suốt một tuần vẫn thiếu sách Tiếng Việt lớp 2, dù thử cả mua trực tiếp và đặt trực tuyến. Nhiều phụ huynh khác phải đi rất nhiều nhà sách, mua lẻ từng môn để cố gom đủ bộ. Tại một số nhà sách lớn ở khu vực Phú Thủy, Phan Thiết, Bình Thuận, sáng 17/8, hệ thống đồng loạt thông báo hết sách giáo khoa các cấp. Nhân viên trên đường Trần Hưng Đạo cho biết tình trạng thiếu SGK diễn ra từ giữa tháng 7, cấp THPT hầu như không còn, tiểu học và THCS chỉ còn lác đác vài cuốn lẻ. Ngay cạnh trụ sở nhà xuất bản tại Hà Nội, phụ huynh vẫn không thể mua được những cuốn cụ thể như Địa lý lớp 10; một số cuốn lớp 9 săn mãi trên mạng cũng nhận thông báo hết hàng. Các con số phát hành như 8.600 bản SGK in năm 2025 và gần 3 triệu bản in mới năm 2026 cho thấy nỗ lực cung ứng, nhưng khan hiếm cục bộ vẫn xảy ra.
Đồng bằng sông Cửu Long: từ xếp hàng đến đặt cọc để mua sách
Nếu ở đô thị, phụ huynh phải “săn” sách giáo khoa bằng việc rong ruổi qua nhiều hiệu sách, thì tại Đồng bằng sông Cửu Long, câu chuyện mua sách còn gắn với việc đặt cọc và chờ gọi tên. Ở Rạch Giá (An Giang), chị Trần Thị Thùy Trang chạy khắp các nhà sách lớn để mua sách lớp 7 cho con nhưng đều nhận câu trả lời hết hàng; nhân viên yêu cầu chuyển tiền đặt trước, để lại số điện thoại, khi có sách sẽ gọi đến lấy. Bà Nguyễn Thị Năm 65 tuổi thì gần đến ngày khai giảng mới hớt hải đi mua sách lớp 6 cho cháu, không biết chính xác danh mục nên phải “lựa đại”, thiếu quyển nào mua tiếp quyển đó. Tại nhà sách Đông Hồ, toàn bộ sách lớp 1 đến lớp 12 đều đã hết, phụ huynh buộc phải đặt và chuyển tiền chờ sách về, trong khi các đơn vị khác như Fahasa, Kiên Giang, Phương Nam chung tình trạng hết hàng. Có hôm phụ huynh xếp hàng từ sáng sớm, sách vừa về bao nhiêu hết bấy nhiêu, doanh nghiệp sách thiết bị giáo dục ở Cà Mau dù đã phát hành khoảng 1,8 triệu bản trong kế hoạch 2,8 triệu vẫn chưa đủ giải cơn khát sách giáo khoa.
Vì sao cứ đến mùa chuẩn bị năm học mới lại ‘cháy’ sách giáo khoa?
Điều đáng nói là khủng hoảng mua sách giáo khoa năm nào cũng lặp lại với những kịch bản na ná nhau. Một nguyên nhân quan trọng xuất phát từ tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí SGK: một số nhà trường và học sinh không đăng ký mua trước với các công ty sách – thiết bị địa phương, khiến kế hoạch nhập hàng của nhà sách trở nên dè dặt. Nhiều đơn vị bán lẻ thừa nhận họ không dám nhập nhiều vì sợ ứ đọng nếu địa phương triển khai cấp sách miễn phí, kết quả là thiếu sách giáo khoa cục bộ khi phụ huynh đổ đi mua. Nhu cầu lẻ cũng tăng bất thường, từ thói quen mua thêm bộ thứ hai để gửi ở lớp, đến việc muốn trang bị sách sớm cho con tham khảo trước năm học. "Nhu cầu mua thêm bộ SGK thứ hai và xu hướng mua sớm đã khiến lượng cầu tại cửa hàng lẻ tăng đột biến cuối tháng 7, đầu tháng 8". Khi nhu cầu dồn cục vào vài tuần, cộng với việc trường học ngừng đăng ký giúp phụ huynh như trường hợp một phụ huynh ở TPHCM, hệ thống từ cửa hàng đến kênh online đều báo thiếu. Nguồn cung trên giấy tờ có thể đủ, nhưng phân phối thiếu linh hoạt khiến phụ huynh phải “gồng mình” mỗi mùa khai giảng.
Chiến lược mua sách giáo khoa an toàn: đặt sớm, mua đúng kênh, tránh hàng trôi nổi
Trong bối cảnh thiếu sách giáo khoa tái diễn và rủi ro sách giáo khoa giả trên mạng đang hiện hữu, phụ huynh cần thay đổi cách chuẩn bị năm học mới. Thứ nhất, đừng ỷ lại vào việc mua sát ngày; nên chủ động đăng ký mua sớm qua kênh chính thống của trường hoặc công ty sách – thiết bị giáo dục địa phương, nhất là khi nhà xuất bản đã cam kết mục tiêu 100% học sinh có đủ SGK trước khai giảng. Thứ hai, khi phải tự đi mua, hãy ưu tiên nhà sách lớn, có hóa đơn, hạn chế mua qua tài khoản mạng xã hội không rõ danh tính, tránh nguy cơ sách giáo khoa giả. Thứ ba, chấp nhận phương án đặt hàng trước – thậm chí đặt cọc – nhưng phải nhận được giấy hẹn rõ ràng từ đơn vị uy tín, giống cách nhiều phụ huynh ở An Giang và Cà Mau đang làm. Cuối cùng, nên phối hợp với phụ huynh cùng lớp để chia sẻ thông tin nguồn sách, tránh việc mỗi người tự “săn” lẻ tẻ làm thị trường càng thêm méo mó. Nếu gia đình thay đổi thói quen, còn nhà xuất bản và sở giáo dục giữ đúng cam kết điều phối đủ sách cho 100% học sinh trước ngày tựu trường, mùa mua sách giáo khoa hoàn toàn có thể bớt căng thẳng.
