Chỉ thị 37 đặt trọng tâm vào phòng ngừa
Chỉ thị 37 là chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ nhằm tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, kiểm tra và đánh giá giáo dục, đồng thời yêu cầu kết quả phản ánh đúng năng lực người học. Ban hành ngày 20/10/2026, chỉ thị xuất hiện khi ở một số nơi, việc dạy học và tổ chức thi chưa phản ánh thực chất chất lượng, còn xảy ra vi phạm quy chế và liêm chính học thuật. Đây không nên chỉ được hiểu là lời cảnh báo trước mỗi kỳ thi: điểm đáng chú ý là yêu cầu chuyển từ đợi sai phạm rồi xử lý sang quản trị rủi ro, nhận diện nguy cơ từ sớm. Sự chuyển hướng ấy cần thiết, bởi một kết quả bị làm sai lệch không chỉ gây bất công cho thí sinh mà còn làm giảm niềm tin vào giá trị của bằng cấp và chất lượng đào tạo.
Vụ gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 khiến 328 thí sinh phải thi lại, cho thấy hậu quả của lỗ hổng tổ chức không dừng ở cá nhân vi phạm. Dấu hiệu bất thường được nhận diện qua phân tích dữ liệu kết quả thi, sau đó được cơ quan chức năng kiểm tra, xác minh. Bài học ở đây rất rõ: cần phát hiện sớm, nhưng cũng phải quy trách nhiệm rành mạch cho từng khâu và từng người được giao nhiệm vụ.
Can thiệp nâng điểm và gian lận công nghệ phải bị chặn
Chỉ thị cấm chỉ đạo, gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định nhằm nâng điểm, tăng tỷ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả hay che giấu vi phạm để đạt thành tích. Yêu cầu xử lý nghiêm cũng bao trùm các hành vi học thay, thi hộ, đạo văn, sửa điểm, làm lộ đề, bao che hoặc lợi dụng chức vụ để tác động đến kết quả. Nói cách khác, chống gian lận thi cử không thể chỉ tập trung vào thí sinh: người tổ chức, người quản lý và người tiếp tay đều phải chịu trách nhiệm theo vai trò của mình.
Gian lận công nghệ là một nguy cơ cần được tính đến trong cả quy trình thi lẫn hoạt động học tập. Chỉ thị yêu cầu tăng ứng dụng công nghệ và biện pháp kỹ thuật để phòng ngừa, phát hiện vi phạm, song công cụ giám sát chỉ có tác dụng khi quy trình rõ ràng, có lưu vết và kiểm tra độc lập. Với đánh giá trên máy tính, nhà trường phải tập huấn giáo viên về phương pháp đánh giá, cụ thể hóa quy định và xác định những trường hợp không được dùng trí tuệ nhân tạo. Công nghệ có thể giúp phát hiện dấu hiệu bất thường; nó không thay thế được sự liêm chính và trách nhiệm của con người.
Trách nhiệm nhà trường phải đi cùng kiểm soát chặt
Chỉ thị yêu cầu bộ, ngành, chính quyền địa phương và người đứng đầu cơ sở giáo dục đề cao trách nhiệm, phân định rõ nhiệm vụ và thiết lập kiểm soát chéo tại những khâu có nguy cơ cao. Cách làm này chỉ thuyết phục nếu đi vào vận hành thường xuyên: phổ biến hành vi bị cấm, hướng dẫn quy trình, lựa chọn và tập huấn nhân sự, đồng thời kiểm tra độc lập và lưu lại dấu vết xử lý. Học sinh, sinh viên và phụ huynh cũng cần được thông tin về quy định, hậu quả và trách nhiệm pháp lý, nhất là trước kỳ thi. Khi trách nhiệm được giao cụ thể và có thể giải trình, việc phân cấp tổ chức thi mới không biến thành khoảng trống giám sát.
Chỉ thị còn yêu cầu rà soát cách giao chỉ tiêu, xếp loại và khen thưởng để giảm áp lực thành tích; không lấy riêng tỷ lệ học sinh khá, giỏi hay tỷ lệ tốt nghiệp làm căn cứ đánh giá, khen thưởng. Nhiệm vụ này phải hoàn thành trước ngày 30/11/2026. Đây là thay đổi đáng kể về động cơ: nếu trường học bị thúc ép bởi con số đẹp, nguy cơ tô hồng kết quả sẽ còn tồn tại dù quy chế thi có chặt đến đâu. Phòng ngừa vì thế phải bắt đầu cả từ cách hệ thống ghi nhận chất lượng.
Đánh giá thực chất là lớp phòng ngừa dài hạn
Đổi mới đánh giá chất lượng giáo dục là điều kiện để giảm sức ép chạy theo điểm số và hạn chế động cơ gian lận. Thay vì dựa chủ yếu vào tỷ lệ điểm cao, việc đánh giá cần kết hợp kết quả học tập với mức đáp ứng chuẩn đầu ra, tiến bộ của người học, kết quả kỳ thi chung và dữ liệu đánh giá độc lập. Cách nhìn nhiều chiều giúp cơ quan quản lý nhận ra khoảng cách bất thường giữa kết quả thi và quá trình học tập, đồng thời khuyến khích trường chú trọng năng lực thực chất. Đây không phải lý do để buông lỏng thi cử: đổi mới tiêu chí và kiểm soát quy trình cần bổ trợ cho nhau.
Thi trên máy tính cũng nằm trong lộ trình nhưng không phải giải pháp tự động chống gian lận. Trong tháng 4 và 5/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo thử nghiệm tại 15 tỉnh, thành phố với 36.178 thí sinh và khoảng 143.000 lượt thi. Giai đoạn 2027–2028 dự kiến tiếp tục thử nghiệm diện rộng; việc triển khai cần gắn với điều kiện hạ tầng, phần mềm, bảo mật và nhân lực. Chỉ thị 37 sẽ có ý nghĩa khi các yêu cầu ấy được thực hiện nhất quán: ngăn can thiệp nâng điểm, phát hiện gian lận công nghệ và bảo đảm kết quả học tập phản ánh đúng năng lực. Liêm chính phải là tiêu chuẩn trong cả thiết kế đánh giá lẫn tổ chức thi.
