Điện mặt trời nông thôn: lời giải khác cho bài toán điện hóa vùng sâu
Điện mặt trời nông thôn là mô hình dùng hệ thống mặt trời mái nhà và đèn năng lượng mặt trời để cung cấp điện tại chỗ cho trường học, đường làng và hộ dân ở vùng sâu, vùng xa chưa có hoặc khó tiếp cận điện lưới, giúp bảo đảm sinh hoạt, học tập và an toàn đi lại mà không phụ thuộc hoàn toàn vào lưới truyền tải dài và tốn kém. Ở Việt Nam, các dự án gần đây cho thấy đây không còn là câu chuyện thử nghiệm, mà là một lựa chọn chính sách đáng cân nhắc cho điện hóa vùng sâu. Điện năng được sản xuất ngay nơi tiêu thụ, cắt giảm chi phí kéo lưới trong địa hình phức tạp, đồng thời khớp với xu hướng năng lượng tái tạo Việt Nam trong dài hạn. Vấn đề không phải là “có nên làm” mà là “làm thế nào để nhân rộng mà vẫn bền vững cho cộng đồng địa phương”.
Từ lớp học Xi Tan ở Lào Cai: khi hệ thống mặt trời mái nhà thay thế đường dây
Ngày 21/8, tại Lào Cai, Công ty Điện lực Lào Cai phối hợp doanh nghiệp địa phương bàn giao một hệ thống điện mặt trời mái nhà cho điểm trường Mầm non Xi Tan ở thôn Ta Náng, xã Nậm Xé, nơi chưa có điện lưới quốc gia. Đây là một quyết định mang tính biểu tượng: thay vì chờ đợi đường dây, trẻ em vùng cao được trao điện ngay trên mái trường. Hệ thống công suất 6,21 kWp với 18 tấm quang điện và 5 đèn năng lượng mặt trời đã hoàn thành lắp đặt và đưa vào sử dụng. Điểm trường hiện có 25 học sinh, tất cả trước đó đều học trong điều kiện thiếu ánh sáng, thiếu thiết bị. Hệ thống mới cung cấp điện tại chỗ cho hoạt động dạy, học và sinh hoạt của giáo viên, học sinh. Đây là điện hóa vùng sâu theo đúng nghĩa: đưa điện tới nơi cần nhất, bằng công nghệ phù hợp nhất.
Theo cô Nguyễn Thị Thúy, Hiệu trưởng Trường Mầm non Nậm Xé, toàn trường có 103 trẻ, trong đó 101 em là học sinh dân tộc thiểu số. Khi Xi Tan chưa có điện lưới, giáo viên gặp nhiều khó khăn trong dạy học và chăm sóc trẻ; có điện, giáo viên “sẽ đỡ vất vả hơn” và đây là “món quà rất thiết thực” với một điểm trường vùng cao. Đoàn công tác còn trao 5 quạt năng lượng mặt trời cho trường mầm non, 20 suất học bổng cho học sinh khó khăn cùng nhiều quần áo, sách vở, đồ dùng học tập. Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Nậm Xé được hỗ trợ thêm 2 đèn cao áp năng lượng mặt trời và 1 nồi cơm điện phục vụ sinh hoạt. Tổng nguồn lực cho chương trình “Điện xanh đến vùng cao – Năng lượng cho em” là 120 triệu đồng, cho thấy chi phí để tạo ra thay đổi là khả thi với sự chung tay của doanh nghiệp và điện lực địa phương.
Đường làng Hiển Khánh ở Ninh Bình: an toàn và gắn kết từ những cột đèn mặt trời
Nếu Xi Tan cho thấy điện mặt trời có thể thay thế dây dẫn trong lớp học, thì xã Hiển Khánh (Ninh Bình) chứng minh công nghệ này có thể viết lại đời sống ban đêm ở nông thôn. Đêm xuống, những con đường làng tại đây không còn chìm trong bóng tối; từng cột đèn năng lượng mặt trời nối tiếp, ánh sáng trải dài theo tuyến đường, giúp người dân đi lại và sinh hoạt thuận tiện hơn. Từ ngày 2 đến 4/8, cán bộ chiến sĩ Công an xã Hiển Khánh cùng cấp ủy, chính quyền, lực lượng bảo vệ an ninh trật tự và người dân đã tự tay đào hố, dựng cột, lắp đặt hệ thống đèn trên tuyến Chợ Lời – Đại Thắng. Chỉ sau ba ngày, 28 trụ đèn năng lượng mặt trời được lắp trên đoạn đường khoảng 500m, mang ánh sáng tới từng đoạn đường làng mỗi khi đêm xuống.
Không dừng ở một tuyến, xã Hiển Khánh tiếp tục mở rộng mô hình “Thắp sáng đường quê”. Tuyến đường từ Quốc lộ 38B vào thôn Giáp Ba và tuyến nội đồng nối Giáp Ba với thôn Bất Di đã được Ban Chỉ huy Quân sự xã chủ trì lắp đặt hệ thống chiếu sáng. Công trình dài 1,3km với 59 cột đèn năng lượng mặt trời, tổng kinh phí hơn 200 triệu đồng được huy động từ doanh nghiệp, nhà hảo tâm và những người con xa quê. Trước đó, Hội Cựu chiến binh xã triển khai công trình “Thắp sáng đường quê” trên tuyến khoảng 1km, lắp 28 bóng điện chiếu sáng với kinh phí 58 triệu đồng. Chủ tịch UBND xã Nguyễn Tuấn Anh khẳng định các công trình không chỉ thắp sáng đường quê, tạo thuận lợi cho đi lại, lao động, sản xuất, sinh hoạt mà còn nâng cao hiệu quả bảo đảm an ninh trật tự, phòng ngừa tai nạn giao thông, xây dựng cảnh quan nông thôn sáng – xanh – sạch – đẹp.
Điều đáng nói là điện mặt trời nông thôn ở Hiển Khánh trở thành biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng. Ông Nguyễn Tuấn Anh coi đây là “biểu tượng sinh động của tình đoàn kết quân – dân, sự đồng lòng của cấp ủy, chính quyền, lực lượng vũ trang, doanh nghiệp, các nhà hảo tâm và nhân dân trong xây dựng quê hương” và cho biết xã vẫn tiếp tục triển khai nhiều tuyến đường khác với mục tiêu phủ kín toàn bộ đường trên địa bàn. Điện chiếu sáng ở đây không đến từ dự án lớn áp xuống, mà từ người dân cùng dựng từng cột, từng bóng. Mô hình này cho thấy khi công nghệ đơn giản, chi phí hợp lý và quyền chủ động thuộc về cộng đồng, điện mặt trời có thể lan tỏa nhanh hơn bất kỳ chiến lược từ trên xuống nào. Đó là sự điện hóa vùng sâu theo phong cách nông thôn: chậm rãi, tự lực, nhưng bền bỉ.
Điện mặt trời có thể nhân rộng thế nào để bền vững cho nông thôn?
Hai câu chuyện ở Nậm Xé và Hiển Khánh cho thấy điện mặt trời nông thôn không còn là giải pháp phụ trợ, mà đủ sức trở thành trụ cột của điện hóa vùng sâu. Điểm chung là: hệ thống mặt trời mái nhà và đèn năng lượng mặt trời đều được thiết kế nhỏ gọn, lắp đặt nhanh, nguồn vốn huy động từ địa phương, và người sử dụng trực tiếp tham gia xây dựng. Mô hình này rõ ràng phù hợp với địa hình miền núi, vùng biên, nơi kéo lưới quốc gia tốn kém và chậm. Tuy nhiên, để nhân rộng một cách bền vững, chúng ta không thể chỉ dựa vào lòng tốt và phong trào. Cần khung chính sách rõ ràng cho năng lượng tái tạo Việt Nam ở cấp xã: tiêu chuẩn thiết bị, cơ chế bảo trì, đào tạo người vận hành tại chỗ và kênh tài chính nhỏ, ổn định cho các dự án vài chục đến vài trăm triệu đồng như các công trình đã triển khai.
Vấn đề tiếp theo là tích hợp thông minh giữa điện mặt trời và lưới truyền thống. Ở những nơi chưa có điện lưới, hệ thống độc lập như tại Xi Tan là bước khởi đầu hợp lý. Nhưng khi lưới kéo tới, nếu không có kế hoạch, các tấm quang điện dễ bị bỏ quên hoặc vận hành kém hiệu quả. Ngược lại, nếu coi điện mặt trời là một phần của hạ tầng, có thể thiết kế các cụm hệ thống mái nhà cho trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, kết hợp đèn đường mặt trời cho giao thông nông thôn. Điều này giảm tải cho lưới và tăng tính tự chủ cho cộng đồng. Điện mặt trời nông thôn chỉ thực sự bền vững khi đi kèm quyền sở hữu, quyền quyết định của người dân địa phương, thay vì là những “công trình tặng cho” thiếu kế hoạch vận hành dài hạn.
Kết luận: điện hóa vùng sâu bằng mặt trời – hướng đi chiến lược, không phải ngoại lệ
Nhìn từ Xi Tan và Hiển Khánh, câu trả lời đã khá rõ: điện mặt trời không nên bị xem là phương án chữa cháy khi không kéo được lưới, mà là một phương án chiến lược trong quy hoạch điện hóa vùng sâu. Với hệ thống mặt trời mái nhà, một điểm trường vùng cao có thể có điện học tập trước cả khi đường dây tới. Với hàng trăm cột đèn năng lượng mặt trời, đường làng nông thôn có thể sáng, an toàn và đẹp hơn mà không cần hạ tầng phức tạp. Câu hỏi còn lại là Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng có dám coi những mô hình nhỏ này là nền tảng để thiết kế chính sách hay không. Nếu câu trả lời là có, điện mặt trời nông thôn sẽ không chỉ chiếu sáng vài lớp học, vài con đường, mà có thể thay đổi cách chúng ta nghĩ về công bằng năng lượng: mọi người, dù ở vùng sâu vùng xa, đều có quyền tiếp cận ánh sáng theo cách phù hợp nhất với nơi mình sống.
