Điện mặt trời vùng cao: không chỉ là ánh sáng, mà là quyền phát triển
Điện mặt trời vùng cao là việc cộng đồng miền núi cùng với Nhà nước và các tổ chức xã hội lắp đặt, vận hành hệ thống chiếu sáng và cung cấp điện bằng năng lượng mặt trời tại những khu dân cư thưa thớt, địa hình chia cắt, nhằm bảo đảm đi lại an toàn, nâng cao chất lượng đời sống và mở rộng cơ hội phát triển kinh tế – xã hội một cách bền vững. Điểm cốt lõi của các dự án cộng đồng năng lượng này không nằm ở công nghệ, mà ở việc trao cho người dân quyền tham gia quyết định, đóng góp, giám sát và thụ hưởng. Khi ánh sáng mặt trời được biến thành điện hóa nông thôn, nó mang theo thông điệp rất rõ: vùng cao không chấp nhận bị bỏ lại phía sau, và người dân có đủ sức mình để cùng dựng việc chung.
Hạ tầng khó, điện mặt trời biến đồi núi thành những con đường an toàn
Ở các xã miền núi, bài toán hạ tầng chiếu sáng chưa bao giờ đơn giản: đường dốc, khúc cua gấp, dân cư phân tán khiến việc kéo lưới, đặt trụ điện truyền thống tốn kém và chậm chạp. Chọn năng lượng tái tạo nông thôn, cụ thể là đèn điện mặt trời vùng cao, nhiều địa phương đã khéo biến lợi thế nắng thành nguồn điện ổn định cho những tuyến đường hiểm trở. Tại xã Nam Giang, hệ thống 130 trụ đèn năng lượng mặt trời với đèn LED 40W và cảm biến ánh sáng đã thắp sáng gần 5km tuyến ĐH.2NG, kết nối hai thôn A Bát và Công Dồn, giúp người dân đi lại an toàn hơn trong mùa mưa tối trời. Giải pháp này cho thấy: khi hạ tầng truyền thống "bó tay" trước địa hình, năng lượng mặt trời lại mở ra lối đi linh hoạt, ít phụ thuộc đường dây, giảm chi phí vận hành và phù hợp với đời sống vùng cao.
Từ ánh sáng đường quê đến sinh kế: nền tảng cho điện hóa nông thôn bền vững
Nhiều người nghĩ đèn đường chỉ phục vụ đi lại, nhưng ở vùng cao, mỗi bóng đèn điện mặt trời là một mắt xích trong chuỗi sinh kế. Đường sáng, người làm nông như anh Phạm Văn Lạc có thể đi sớm về muộn mà vẫn yên tâm, hàng hóa lưu thông buổi tối dễ dàng hơn, các hoạt động dịch vụ nhỏ quanh chợ, trường học có thêm thời gian mở cửa. Khi những tuyến đường tại xã Việt An hay phường Minh Xuân đồng loạt được chiếu sáng, đời sống xã hội thay đổi: người già ra đường tập thể dục, trẻ em đến lớp thêm an toàn, hoạt động cộng đồng diễn ra sôi nổi hơn. Điện hóa nông thôn bằng năng lượng mặt trời không tạo ra những bước nhảy kinh tế ồn ào tức thì, nhưng âm thầm củng cố nền tảng: an ninh trật tự tốt hơn, chi phí vận hành thấp, người dân tự hình thành thói quen sử dụng năng lượng sạch trong sinh hoạt và sản xuất.
Khi dân bàn, dân làm, dân hưởng: dự án cộng đồng năng lượng mới bền
Kinh nghiệm từ tổ dân phố Trung Môn 52 cho thấy, không có sự đồng thuận ở cơ sở thì khó có dự án cộng đồng năng lượng nào sống lâu. Ban Công tác Mặt trận không áp đặt mức đóng góp, mà đưa nhu cầu chiếu sáng ra để người dân cùng bàn, cùng thống nhất cách làm; vì thế 40 bóng đèn năng lượng mặt trời đã hoàn thành chỉ sau vài tháng, với phần kinh phí người dân góp còn lớn hơn phần vận động hỗ trợ. Câu chuyện Bến Giằng huy động hơn 120 lượt đoàn viên thanh niên tham gia công trình "Ánh sáng thanh niên" cũng chung tinh thần đó: dân trực tiếp lắp đặt, trực tiếp theo dõi, nên mỗi bóng đèn đều gắn với trách nhiệm của cộng đồng. Khi người dân thấy mình là chủ thể của năng lượng tái tạo nông thôn, không phải người thụ hưởng bị động, thì việc giữ gìn, mở rộng hệ thống điện mặt trời vùng cao trở thành nhu cầu nội tại, chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.
Vai trò của các tổ chức địa phương: khơi nguồn lực để vùng cao tự chủ năng lượng
Ánh sáng mặt trời không tự biến thành đèn đường nếu thiếu vai trò của các tổ chức địa phương. Ở miền núi, Đoàn thanh niên, Hội Cựu chiến binh, Mặt trận Tổ quốc đang trở thành những "nhà thiết kế" xã hội cho các dự án cộng đồng năng lượng. Đoàn xã Bến Giằng chủ trì lắp đặt 250 đèn năng lượng mặt trời tại toàn bộ 7 thôn và các trường học, biến sáng kiến "Ánh sáng thanh niên" thành công trình cụ thể. Ủy ban MTTQ phường Minh Xuân không dừng ở tuyến đường điện năng lượng mặt trời, mà còn huy động Quỹ "Vì người nghèo", tặng máy tính cho trường học, hỗ trợ học sinh, sinh viên… cho thấy tư duy huy động nguồn lực tổng thể để nâng chất lượng sống. Khi các tổ chức này nắm rõ đời sống dân cư, họ kết nối được nguồn hỗ trợ bên ngoài với nhu cầu bên trong, khiến điện hóa nông thôn gắn liền với nâng cấp toàn diện cộng đồng vùng cao.
