Thu tiền không được phê duyệt là gì và vì sao phụ huynh phải cảnh giác?
Thu tiền không được phê duyệt từ nhà trường là những khoản vận động, đóng góp hoặc “quỹ” liên quan trực tiếp đến hoạt động giáo dục, cơ sở vật chất trường học nhưng không có quyết định, văn bản chấp thuận hợp lệ của hiệu trưởng hoặc cơ quan quản lý, thường được thu qua ban đại diện cha mẹ học sinh, tài khoản cá nhân hoặc dưới danh nghĩa tự nguyện, khiến phụ huynh khó phân biệt đâu là nghĩa vụ chính thức, đâu là khoản thu bất hợp pháp và dễ bị áp lực phải đóng tiền. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã khẳng định các hoạt động thuộc trách nhiệm của nhà trường không được biến thành nghĩa vụ đóng góp tài chính bắt buộc của phụ huynh, đồng thời cấm ban đại diện cha mẹ học sinh thu quỹ phụ huynh.
Thực tế, nhiều phụ huynh vẫn bị đặt vào thế khó: nếu không đóng thì sợ con bị phân biệt đối xử, nếu đóng thì cảm giác bị tận thu. Năm nay, ngành giáo dục tại một thành phố lớn đã chủ trương không cho thu quỹ lớp, quỹ trường, nhưng vẫn xuất hiện trường hợp một trường tiểu học ở khu vực trung tâm tiếp tục thu bình thường, gây bức xúc trên mạng xã hội. Điều này cho thấy khoảng cách giữa quy định và thực thi, và phụ huynh không thể chỉ trông chờ vào “tự giác” của nhà trường.
Những dấu hiệu đỏ: tài khoản cá nhân, tờ trình chưa duyệt, quỹ phụ huynh bất hợp pháp
Các vụ việc gần đây cho thấy một mẫu số chung: khoản thu tiền nhà trường càng mập mờ thì càng dễ sai phạm. Tại một lớp 4E của một trường tiểu học, ban đại diện cha mẹ học sinh tự vận động tiền để nâng cấp hệ thống làm mát và ánh sáng phòng học, với tổng chi phí gần 4 triệu đồng, trong đó đã có ít nhất 2 phụ huynh chuyển khoản 1 triệu đồng/người vào tài khoản ngân hàng để đóng góp. Công trình này được thực hiện khi hiệu trưởng xác nhận chưa phê duyệt tờ trình, phụ huynh đã tự ý làm trước. Đây là ví dụ điển hình của việc biến trách nhiệm cải thiện cơ sở vật chất trường học thành gánh tài chính của phụ huynh, lại không qua quy trình phê duyệt chính thức.
Một trường hợp khác, tại một trường THCS, ban đại diện cha mẹ học sinh nhiều lớp phản ánh việc trích quỹ lớp để nộp 3 triệu đồng/lớp dưới tên “quỹ trường”, nhưng tiền lại chuyển vào tài khoản ngân hàng cá nhân của một phụ huynh giữ chức vụ trong ban đại diện. Đến thời điểm kiểm tra, nhà trường ghi nhận có 18 lớp đã chuyển khoản vào tài khoản cá nhân này. Khi khoản thu không đi vào tài khoản của nhà trường, không có quyết định thu chi rõ ràng, lại gắn với khái niệm mơ hồ như “quỹ trường”, đó là dấu hiệu đỏ của quỹ phụ huynh bất hợp pháp. Theo quy định mới, ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu, tiếp nhận hoặc quản lý tiền hỗ trợ, càng không được dùng thỏa thuận để hợp thức hóa việc thu tiền trái với Điều 17 của Thông tư 81.
Quy định đã rõ: hoạt động của trường không được biến thành nghĩa vụ đóng góp
Điểm tích cực là khung pháp lý hiện nay đã nói khá rõ về ranh giới giữa phối hợp và lạm thu. Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định việc phối hợp giữa gia đình, ban đại diện cha mẹ học sinh và cơ sở giáo dục phải đúng nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của từng bên; các hoạt động của trường phải tổ chức phù hợp điều kiện thực tế, bảo đảm an toàn, hiệu quả, không đặt ra nghĩa vụ hỗ trợ tài chính bắt buộc hoặc phân biệt đối xử với học sinh vì điều kiện kinh tế của gia đình. Năm học này, Bộ cấm ban đại diện cha mẹ học sinh thu quỹ phụ huynh, đồng thời yêu cầu không sử dụng bất kỳ thỏa thuận nào để hợp thức hóa việc thu tiền hỗ trợ hoạt động của ban đại diện trái với Điều 17.
Quy định cũng nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện: ban đại diện cha mẹ học sinh không được ấn định mức hỗ trợ, không phân bổ bình quân, không yêu cầu cha mẹ phải đóng theo một mức kinh phí xác định trước. Trường hợp nguồn hỗ trợ không đủ, ban đại diện phải điều chỉnh nội dung, quy mô hoặc phương thức tổ chức hoạt động, thậm chí không thực hiện hoạt động khi chưa bảo đảm điều kiện. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Việc cha mẹ học sinh không tham gia thỏa thuận hoặc không tham gia hỗ trợ không làm phát sinh nghĩa vụ thanh toán và không được sử dụng làm căn cứ để gây bất lợi hoặc phân biệt đối xử đối với học sinh”. Nghĩa là nếu phụ huynh không đóng, con họ vẫn phải được đối xử công bằng.
Phụ huynh nên làm gì khi thấy khoản thu đáng ngờ?
Điểm yếu của phụ huynh hiện nay không phải là thiếu tiền, mà là thiếu thông tin và thiếu thói quen đặt câu hỏi. Khi nhận được yêu cầu đóng quỹ lớp, quỹ trường, hoặc khoản hỗ trợ liên quan đến cơ sở vật chất trường học, việc đầu tiên phụ huynh nên làm là yêu cầu minh bạch: đây có phải khoản thu tiền nhà trường chính thức hay chỉ là vận động của ban đại diện? Có quyết định của hiệu trưởng, có kế hoạch thu chi, có tài khoản của nhà trường hay không? Nếu tiền được yêu cầu chuyển vào tài khoản cá nhân, hoặc công trình đã làm nhưng hiệu trưởng nói chưa phê duyệt như trường hợp lớp 4E, đó là lúc phụ huynh cần dừng lại, không vội chuyển khoản.
Khi phát hiện dấu hiệu quỹ phụ huynh bất hợp pháp, phụ huynh có quyền yêu cầu ban đại diện giải trình mục đích sử dụng, căn cứ pháp lý và tính tự nguyện của khoản thu. Tại một phường, chính quyền địa phương đã phải yêu cầu trường THCS báo cáo, làm rõ cách thức vận động, tính tự nguyện và mục đích sử dụng số tiền đã thu, vì nhiều hoạt động chung đã được phân bổ ngân sách. Đây là minh chứng rằng tiếng nói của phụ huynh có trọng lượng nếu được thể hiện bằng phản ánh cụ thể, có chứng cứ chuyển khoản, tin nhắn vận động. Phụ huynh cũng nên nhớ: việc không tham gia hỗ trợ không thể là lý do để con bị đối xử bất lợi, vì quy định đã bảo vệ quyền lợi phụ huynh và học sinh ở điểm này.
Kết luận: Muốn trường sạch lạm thu, phụ huynh phải chủ động bảo vệ mình
Các vụ việc ở những trường khác nhau cho thấy một thực tế: nếu phụ huynh im lặng, các khoản thu mập mờ sẽ tiếp tục tồn tại, dù ngành giáo dục đã chủ trương không thu quỹ lớp, quỹ trường và ban hành Thông tư 81 để siết lại quỹ phụ huynh bất hợp pháp. Khi ban đại diện cha mẹ học sinh tự ý nâng cấp cơ sở vật chất trường học mà chưa được phê duyệt, hoặc trích quỹ lớp chuyển tiền vào tài khoản cá nhân để làm “quỹ trường”, đó không chỉ là câu chuyện nội bộ phụ huynh, mà là vấn đề kỷ cương tài chính trong giáo dục.
Muốn bảo vệ quyền lợi phụ huynh và học sinh, mỗi gia đình cần thay đổi thái độ: không đóng tiền theo thói quen, mà phải kiểm tra tính hợp lệ của khoản thu; không ngại chất vấn ban đại diện và nhà trường; sẵn sàng phản ánh lên hiệu trưởng, cơ quan quản lý khi thấy dấu hiệu sai phạm. Khi phụ huynh hiểu rõ rằng hoạt động của trường không được biến thành nghĩa vụ đóng góp tài chính bắt buộc, họ sẽ tự tin nói “không” với những khoản thu không minh bạch. Chỉ khi đó, môi trường học đường mới có cơ hội sạch hơn khỏi lạm thu, để nguồn lực của gia đình được dùng đúng chỗ, đúng luật.
