Bộ Giáo dục siết trường lạm thu: Phụ huynh phải biết quyền của mình

Quy định 3 ngày công khai: bước ngoặt trong cuộc chiến chống lạm thu

Quy định mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu công khai danh sách trường lạm thu trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện vi phạm là một cơ chế giám sát tài chính nhằm bảo vệ phụ huynh, học sinh khỏi các khoản phí học sinh không đúng quy định, thông qua minh bạch thông tin và xử lý trách nhiệm người đứng đầu cơ sở giáo dục. Đây không chỉ là một văn bản chỉ đạo hành chính mà là lời khẳng định: thời kỳ “thu thế nào cũng được” của một số trường đã hết. Bộ Giáo dục buộc các địa phương và nhà trường phải chấp nhận bị soi chiếu công khai, thay vì âm thầm thỏa thuận với phụ huynh trong những cuộc họp đầu năm. Quy định 3 ngày mang tính tối hậu thư: hoặc quản lý thu chi chuẩn chỉnh, hoặc chấp nhận bị nêu tên trên phương tiện thông tin đại chúng và đối mặt trách nhiệm cá nhân.

Lạm thu được xác định thế nào và vì sao Bộ Giáo dục phải ra tay lúc này?

Điểm đáng chú ý là Bộ Giáo dục không nhìn lạm thu bằng cảm tính mà bằng tiêu chí cụ thể: khoản thu có nằm trong danh mục được cơ quan có thẩm quyền cho phép, mức thu có đúng quy định, việc thu có tự nguyện, công khai, minh bạch và đúng mục đích hay không. Ở trường phổ thông, phí học sinh về cơ bản gồm học phí theo quy định của Chính phủ và các khoản dịch vụ giáo dục do UBND cấp tỉnh ban hành danh mục, mức thu và cách quản lý thu chi. Bất cứ khoản thu nào ngoài danh mục, thu vượt trần hoặc khoác áo “tự nguyện” nhưng ép buộc đều có thể bị xem là lạm thu và bị xử lý. Quy định siết chặt này xuất hiện sau hàng loạt phản ánh về các khoản thu đầu năm học, cùng đánh giá rằng việc thực hiện quy định giữa các địa phương “chưa đồng đều”, có nơi làm nghiêm, có nơi lơ là. Nói cách khác, không phải chúng ta thiếu quy định, mà thiếu thực thi – nên Bộ buộc phải chuyển sang cơ chế công khai và giám sát mạnh tay hơn.

Cơ chế thực thi: từ đường dây nóng đến công khai danh sách trường lạm thu

Quy định mới không đứng một mình; nó nằm trong cả một bộ công cụ giám sát được Bộ Giáo dục thiết kế cho năm học này. Bộ yêu cầu các Sở Giáo dục, UBND cấp xã và hiệu trưởng trường mầm non, phổ thông công khai số điện thoại tiếp nhận phản ánh về lạm thu, dạy thêm sai quy định và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Đầu năm học, Bộ đã thành lập 4 đoàn kiểm tra do Thứ trưởng làm trưởng đoàn để làm việc với một số địa phương về sắp xếp mạng lưới trường lớp, chuẩn bị năm học và đặc biệt là kiểm tra việc thực hiện các quy định về thu, chi và tình trạng lạm thu. Đáng chú ý, Bộ đã tiếp nhận khoảng 30 phản ánh, kiến nghị của cá nhân liên quan đến lạm thu và chuyển những nội dung thuộc thẩm quyền địa phương để rà soát, xác minh và xử lý. Đây là con số nhỏ so với quy mô hệ thống giáo dục, nhưng là bằng chứng cho thấy phụ huynh đã bắt đầu dùng quyền phản ánh, và Bộ Giáo dục sẵn sàng tiếp nhận thay vì để mọi chuyện dừng lại ở cổng trường.

Phụ huynh nên làm gì để bảo vệ túi tiền và tiếng nói của mình?

Quy định công khai danh sách trường lạm thu chỉ phát huy hiệu quả nếu phụ huynh chủ động dùng nó như một công cụ kiểm tra và gây sức ép. Trước hết, phụ huynh cần hiểu rõ: học phí theo khung Chính phủ, còn các khoản dịch vụ bắt buộc phải có trong danh mục do tỉnh ban hành; trường không có quyền tự đặt ra khoản thu ngoài quy định. Khi nhận thông báo đóng phí học sinh, phụ huynh nên yêu cầu nhà trường công khai căn cứ pháp lý, danh mục, mức thu và quy trình lấy ý kiến. Nếu thấy dấu hiệu “tự nguyện nhưng ai cũng phải đóng”, có thể xem đó là dấu hiệu lạm thu và phản ánh qua số điện thoại mà trường, địa phương, Bộ đã công khai. Quan trọng hơn, hãy theo dõi phương tiện thông tin đại chúng để kịp thời xem trường mình có bị nêu tên trong danh sách lạm thu hay không. Sự im lặng của phụ huynh chính là khoảng trống mà lạm thu khai thác suốt nhiều năm qua; giờ là lúc lấp khoảng trống đó bằng hiểu biết và hành động.

Tương lai giám sát tài chính trường học: minh bạch hay hình thức?

Bộ Giáo dục đã yêu cầu các bộ, ngành và UBND tỉnh, thành phố tổng hợp, báo cáo tình hình thực hiện các khoản thu và xử lý vi phạm lạm thu trong năm học 2026-2027, gửi về trước ngày 30/9. Báo cáo phải thể hiện số cơ sở bị phản ánh hoặc thanh tra, số cơ sở sai phạm, tổng số tiền thu sai, số tiền đã thu hồi hoặc hoàn trả cho học sinh và số cán bộ quản lý, giáo viên bị kỷ luật. Sau khi tổng hợp, Bộ sẽ tiếp tục rà soát nơi có phản ánh hoặc dấu hiệu vi phạm để yêu cầu địa phương kiểm tra, xử lý theo thẩm quyền. Câu hỏi đặt ra là: liệu các con số báo cáo sẽ phản ánh thực trạng hay chỉ là hình thức? Điều này phụ thuộc vào hai phía – mức độ nghiêm túc của địa phương trong kiểm tra, giám sát và mức độ dám lên tiếng của phụ huynh, giáo viên. Nếu danh sách trường lạm thu được công khai đúng hạn, có xử lý hiệu trưởng – “người đứng đầu” – như quy định, và phụ huynh thực sự dùng thông tin đó để đòi quyền lợi, thì hệ thống thu chi trường học mới có cơ hội thoát khỏi tình trạng “mù mờ” kéo dài. Nếu không, quy định 3 ngày sẽ chỉ là một khẩu hiệu đẹp trong văn bản, còn áp lực phí học sinh đầu năm vẫn tiếp tục đè lên vai gia đình.