Quản lý thu chi trường học: từ khái niệm đến bước ngoặt mới ở Phú Thọ
Quản lý thu chi trường học là hệ thống quy định và quy trình để nhà trường xây dựng, thu, sử dụng và công khai mọi khoản đóng góp, từ học phí đến các dịch vụ hỗ trợ, bảo đảm không lạm thu, không thu ngoài quy định, phù hợp khả năng chi trả của gia đình học sinh và chịu trách nhiệm kiểm soát từ cơ quan quản lý nhà nước đến ban đại diện cha mẹ học sinh. Nhìn từ góc độ phụ huynh, đây không còn là câu chuyện kỹ thuật tài chính, mà là thước đo niềm tin và sự công bằng trong giáo dục. Chính vì vậy, việc siết chặt quản lý thu chi đang trở thành một trong những chủ đề nóng mỗi mùa khai giảng.
Ngày 17/9, Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ ban hành Công văn 4018/SGD&ĐT-KHTC hướng dẫn công tác quản lý thu, chi cho năm học 2026-2027. Đây không phải là một văn bản hành chính đơn thuần, mà là thông điệp rõ ràng: hết thời "mỗi trường một kiểu" trong thu các khoản tiền liên quan đến giáo dục. Các cơ sở giáo dục công lập chỉ được thu theo danh mục tại Quyết định 44/2026/QĐ-UBND, 2638/QĐ-UBND và văn bản hướng dẫn kèm theo. Quan điểm của tỉnh là dứt khoát: siết chặt để bảo vệ người học, đồng thời buộc nhà trường phải chuyên nghiệp hơn trong quản lý tài chính.
Không thu ngoài danh mục, không thu trùng chi phí: ranh giới đỏ cho các trường
Điểm cốt lõi của quy định thu chi giáo dục mới ở Phú Thọ là dựng lên những ranh giới đỏ rất rõ cho nhà trường. Một mặt, tất cả cơ sở giáo dục công lập chỉ được phép thu các khoản nằm trong danh mục đã được UBND tỉnh phê duyệt. Mặt khác, mọi khoản chi đã được ngân sách nhà nước hoặc nguồn hợp pháp khác bảo đảm phải được trừ ra khi xây dựng mức thu, để không xảy ra tình trạng thu trùng chi phí đối với người học. Đây là cách tỉnh thẳng tay chặn những khoản "thu cho chắc" vốn lâu nay khiến phụ huynh bức xúc, từ tiền bảo vệ đến các khoản phục vụ hoạt động thường xuyên của trường.
Danh mục dịch vụ hỗ trợ giáo dục kèm mức trần theo Quyết định 2638/QĐ-UBND cho thấy cách tiếp cận chi tiết và mang tính kiểm soát của địa phương. Ví dụ, mức thu tối đa dịch vụ trông giữ ngoài giờ là 6.000 đồng/học sinh/giờ; nước uống 15.000 đồng/học sinh/tháng; bữa chính ở mầm non, tiểu học tối đa 25.000 đồng/suất, ở THCS, THPT và giáo dục thường xuyên tối đa 30.000 đồng/suất; dịch vụ kỹ năng sống và hoạt động trải nghiệm tối đa 1 triệu đồng/học sinh/năm học; tăng cường tiếng Anh, tin học, năng khiếu tối đa 20.000 đồng/tiết với giáo viên Việt Nam và 30.000 đồng/tiết với giáo viên nước ngoài. Câu nói có thể trích dẫn là: "Danh mục và mức trần được ấn định chi tiết cho từng dịch vụ, khiến các khoản thu khó có cơ hội ‘bơm phồng’ ngoài tầm kiểm soát".
Minh bạch học phí 2026-2027: quyền được biết của phụ huynh lên tiếng
Nếu trước đây phụ huynh thường rơi vào thế "đã vào trường thì phải nộp", thì kỷ nguyên minh bạch học phí 2026-2027 ở Phú Thọ đang đặt lại luật chơi. Tỉnh yêu cầu toàn bộ việc thu chi phải tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, công khai và minh bạch. Trước khi thu, mỗi đơn vị phải lập dự toán chi tiết theo từng dịch vụ, bảo đảm tính đúng, tính đủ chi phí hợp lý, đồng thời đối thoại với cha mẹ hoặc người giám hộ để thống nhất mức thu, nhưng tuyệt đối không vượt trần do nhà nước quy định. Khả năng đóng góp của người học và điều kiện kinh tế – xã hội địa phương trở thành tham số bắt buộc khi quyết định mức thu, chứ không phải chi phí nội bộ của trường.
Không chỉ dừng ở học phí, Sở Giáo dục và Đào tạo còn yêu cầu các trường công khai đầy đủ chỉ tiêu chất lượng giáo dục, điều kiện bảo đảm chất lượng, cùng toàn bộ khoản thu trong năm học và dự kiến các năm tiếp theo. Đặc biệt, mọi khoản thu ngoài học phí (nếu có) phải được thông tin công khai trước khi tuyển sinh, giúp phụ huynh không bị "giật mình" sau khi con nhập học. Tỉnh cũng yêu cầu công khai đường dây nóng tại các đơn vị để học sinh, phụ huynh và người dân phản ánh kịp thời tình trạng thu chi không đúng quy định, kết quả đường dây nóng phải được tổng hợp báo cáo định kỳ hàng quý. Quy định mức tăng học phí các năm sau tối đa 10% với giáo dục mầm non, phổ thông và 15% với giáo dục nghề nghiệp, đại học cho thấy nỗ lực kiểm soát chi phí học tập ở tầm dài hạn.
Cấm lạm thu núp bóng khoản tài trợ và quỹ phụ huynh
Một trong những điểm gây tranh luận nhiều năm qua là các khoản "đóng góp tự nguyện" núp bóng tài trợ, quỹ lớp, quỹ phụ huynh. Phú Thọ lần này chọn cách nói thẳng: không được lợi dụng việc tài trợ để ép buộc đóng góp và không coi huy động tài trợ là điều kiện cung cấp dịch vụ giáo dục, đào tạo. Việc vận động, tiếp nhận tài trợ phải tuân thủ Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT, hoàn toàn tự nguyện, công khai, không được quy định mức tài trợ bình quân hay tối thiểu. Quy trình tiếp nhận tài trợ phải bài bản: lập kế hoạch, dự toán, thẩm định, phê duyệt, thành lập tổ tiếp nhận, lập kế hoạch sử dụng và báo cáo quyết toán công khai.
Tỉnh cũng nhấn mạnh việc chấm dứt lạm thu dưới danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh. Kinh phí hoạt động của Ban này phải tuân thủ đúng Điều 10 Thông tư 55/2011/TT-BGDĐT, và các đơn vị "nghiêm cấm việc lợi dụng danh nghĩa Ban đại diện cha mẹ học sinh để thu các khoản ngoài quy định". Điều này đánh trúng tình trạng nhiều phụ huynh lâu nay bị gây sức ép bởi những khoản đóng góp mơ hồ, từ mua sắm trang thiết bị đến hỗ trợ sửa sang cơ sở vật chất. Cùng với đó, các chính sách miễn giảm học phí và hỗ trợ chi phí học tập phải được triển khai đầy đủ; trẻ mồ côi, khuyết tật và trẻ em hộ nghèo thuộc diện hỗ trợ được nhận mức 150.000 đồng/học sinh/tháng, tối đa 9 tháng/năm, chi trả 2 lần vào đầu mỗi học kỳ.
Trách nhiệm người đứng đầu và tác động lâu dài tới phụ huynh, nhà trường
Điểm gây chú ý nhất trong lần siết chặt quản lý thu chi trường học này là việc quy trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu. Nếu xảy ra tình trạng lạm thu hoặc thu chi trái quy định, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và ngành giáo dục. Danh sách cơ sở giáo dục vi phạm sẽ bị công khai trên các phương tiện truyền thông trong vòng 3 ngày kể từ khi phát hiện. Đây là thông điệp không thể nhầm lẫn: không còn chỗ cho kiểu tư duy "thu trước rồi tính sau", và danh tiếng của nhà trường giờ gắn chặt với cách họ tôn trọng quy định tài chính.
Sở Giáo dục và Đào tạo yêu cầu UBND cấp xã, phường tăng cường quản lý thu chi ngay từ đầu năm học; các cơ quan chức năng phải thanh tra, kiểm tra thường xuyên, kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp lạm thu, thu trái quy định. Đồng thời, tỉnh thúc đẩy giám sát xã hội từ phía phụ huynh, ban đại diện cha mẹ học sinh và các tổ chức liên quan. Về lâu dài, những quy định này có thể khiến một số trường phải thay đổi cách vận hành, buộc kế toán và ban giám hiệu làm việc theo đúng nguyên tắc kế toán, công khai tài chính. Nhưng với phụ huynh, tác động lớn nhất là được quyền chất vấn, được bảo vệ trước lạm thu, và được nhìn vào một hệ thống giáo dục coi trọng minh bạch không kém gì chất lượng dạy học.
