Từ khẩu hiệu đến khung công nhận kỹ năng ASEAN: Bước ngoặt hiếm có
Công nhận kỹ năng ASEAN là quá trình các nước trong khu vực xây dựng hệ thống chuẩn hóa, đánh giá và chứng nhận năng lực nghề nghiệp chung, từ đó chấp nhận lẫn nhau bằng văn bản và trong thực tế tuyển dụng, nhằm giúp lao động di chuyển dễ hơn, được trả lương đúng năng lực và tăng sức cạnh tranh trên thị trường lao động khu vực và toàn cầu. Trọng tâm của Hội nghị Bộ trưởng Lao động ASEAN (ALMM) lần thứ 29 tại Bangkok ngày 26/8, với chủ đề “Thúc đẩy Nguồn nhân lực ASEAN: Chứng nhận kỹ năng hướng tới sự công nhận toàn cầu”, là chính thức biến ý tưởng đó thành chương trình nghị sự trung tâm của hợp tác lao động trong giai đoạn mới. Nếu phải rút gọn trong một nhận định, đây là bước ngoặt hiếm có: ASEAN đang chọn con đường cạnh tranh bằng kỹ năng, chứ không phải bằng mức lương thấp.
Vì sao ASEAN phải đẩy nhanh hội nhập nguồn nhân lực ngay lúc này?
Động lực chính của cú chuyển hướng sang công nhận kỹ năng ASEAN nằm ở áp lực thay đổi chưa từng có của thị trường lao động toàn cầu: bùng nổ công nghệ, chuyển đổi xanh, số hóa, già hóa dân số và tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang định nghĩa lại mọi công việc từ nhà máy tới văn phòng. Nếu ASEAN không kịp chuẩn hóa kỹ năng và tạo cơ chế hội nhập nguồn nhân lực, lao động khu vực sẽ bị kẹt ở phân khúc thấp của chuỗi giá trị, dễ bị thay thế bởi tự động hóa hoặc dịch chuyển sản xuất. Ngược lại, một khung công nhận kỹ năng toàn khu vực giúp lao động được công nhận năng lực ở nhiều nước, doanh nghiệp tuyển được người phù hợp nhanh hơn, còn chính phủ có công cụ dữ liệu chung để quy hoạch đào tạo. Nói thẳng: đây là cuộc chạy đua định vị ASEAN là “công xưởng kỹ năng cao” thay vì “công xưởng chi phí rẻ”.
Từ khung đến thực tế: Tác động lên thị trường lao động khu vực và di cư lao động ASEAN
ALMM 29 không dừng ở phát biểu chính trị; các Bộ trưởng đã hoàn thiện Chương trình Công tác giai đoạn 2026-2030 cùng các kế hoạch chuyên ngành để dẫn dắt hợp tác 5 năm tới. Đồng thời, Kế hoạch hành động về Chuyển đổi công bằng và bao trùm sang việc làm xanh 2025-2030 đặt mục tiêu bồi dưỡng kỹ năng xanh, kỹ năng số và mở rộng cơ hội việc làm xanh cho người lao động, qua đó chuẩn bị lực lượng lao động cho những ngành nghề đang hình thành. Đáng chú ý, Tuyên bố ASEAN về Tuyển dụng công bằng, đạo đức và bền vững cho lao động di cư được thông qua, tạo nền tảng để di cư lao động ASEAN bớt phụ thuộc vào môi giới thiếu minh bạch và giảm nguy cơ bóc lột. Khi đi kèm hướng dẫn an toàn vệ sinh lao động trong khu vực phi chính thức và thanh tra ngành thủy sản, khung công nhận kỹ năng mới có cơ hội chạm đến nhóm lao động dễ tổn thương, chứ không chỉ dừng lại ở nhóm có trình độ.
Việt Nam trong cuộc chơi: Từ người hưởng lợi sang người đồng thiết kế luật chơi
Tại Bangkok, Việt Nam không chỉ “gật đầu” với các tuyên bố, mà còn tái khẳng định cam kết mạnh mẽ chung tay xây dựng một thị trường lao động ASEAN tự cường, bao trùm và hội nhập. Việt Nam đã được ghi nhận khi tổ chức thành công Hội nghị Ban Điều phối Mạng lưới An toàn, vệ sinh lao động ASEAN (ASEAN-OSHNET) lần thứ 27, trong đó thông qua hạng mục Giải thưởng về ứng dụng công nghệ trong an toàn, vệ sinh lao động, cho thấy Hà Nội muốn gắn hiện đại hóa kỹ năng với tiêu chuẩn an toàn cao hơn. Quan điểm hợp lý là Việt Nam phải tận dụng khung công nhận kỹ năng ASEAN để chuẩn hóa đào tạo nghề, nhất là trong các lĩnh vực sản xuất chế biến, dịch vụ và kinh tế số – nơi lao động Việt Nam đang di cư mạnh sang các nước trong khu vực. Nếu không chủ động định hình chuẩn kỹ năng, Việt Nam sẽ tiếp tục xuất khẩu lao động giá rẻ thay vì xuất khẩu chuyên gia.
ASEAN+3: Cú huých từ Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và bài toán cạnh tranh toàn cầu
Hội nghị Bộ trưởng Lao động ASEAN+3 lần thứ 14, với sự tham dự của 11 nước ASEAN cùng Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, đã mở rộng câu chuyện công nhận kỹ năng ra khỏi nội khối. Với cùng chủ đề về chứng nhận kỹ năng hướng tới sự công nhận toàn cầu, các Bộ trưởng nhất trí triển khai Kế hoạch Công tác SLOM+3 giai đoạn 2026-2030, tập trung vào việc làm chất lượng cao, phát triển kỹ năng số, kỹ năng xanh, củng cố an sinh xã hội và thúc đẩy đối thoại xã hội. "Các nước ASEAN ghi nhận và đánh giá cao sự hỗ trợ kỹ thuật, nguồn lực liên tục từ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc". Nếu ASEAN khôn ngoan, hợp tác ASEAN+3 sẽ là bệ phóng để khuôn khổ công nhận kỹ năng của khu vực “bắt sóng” được chuẩn mực toàn cầu, chứ không biến lao động ASEAN thành lực lượng bổ trợ giá rẻ cho các nền kinh tế đối tác.
Kết luận: Khung công nhận kỹ năng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm cải cách trong nước
Khung công nhận kỹ năng ASEAN và các chương trình hợp tác ASEAN+3 đang mở ra cơ hội hiếm có để nâng hạng thị trường lao động khu vực, đồng thời tạo nền tảng mới cho hội nhập nguồn nhân lực và di cư lao động ASEAN theo hướng an toàn, có kỹ năng và có tiếng nói hơn. Nhưng cơ hội không tự biến thành thành quả. Mỗi nước phải dám đặt lại chuẩn đào tạo nghề, số hóa hệ thống đánh giá năng lực, minh bạch dữ liệu thị trường lao động và – quan trọng nhất – gắn việc công nhận kỹ năng với cải thiện điều kiện làm việc, cải cách tiền lương công bằng và bảo đảm an sinh xã hội toàn diện, để tấm chứng chỉ được công nhận thực sự chuyển hóa thành cơ hội việc làm bền vững và thu nhập tương xứng cho người lao động. Nếu làm được, ASEAN sẽ không còn chỉ là một khối thị trường, mà là một cộng đồng kỹ năng có sức cạnh tranh toàn cầu.
