Trung chuyển hàng hóa: chiêu né thuế đang làm Mỹ đau đầu
Trung chuyển hàng hóa để né thuế nhập khẩu là việc doanh nghiệp điều hướng sản phẩm qua một nước thứ ba, chỉ thực hiện các công đoạn tối thiểu như lắp ráp, đóng gói, đổi nhãn mác hoặc giấy tờ nhằm tạo xuất xứ khác và hưởng mức thuế thấp hơn, từ đó né tránh các hàng rào thuế quan mà nước nhập khẩu áp đặt lên quốc gia sản xuất ban đầu. Đây không phải trò chơi kỹ thuật vô hại, mà là hình thức bóp méo thương mại, làm sai lệch thống kê và gây thất thu thuế quan Mỹ ở quy mô khó có thể xem nhẹ. Điểm mấu chốt trong báo cáo mới của Nhà Trắng là mức độ thiệt hại đã lên tới hàng chục tỷ đô la Mỹ mỗi năm, chủ yếu do hàng hóa gốc Trung Quốc được trung chuyển qua các nước thứ ba để né các mức thuế cao mà Washington đánh vào Bắc Kinh. Khi chính quyền phải thừa nhận thất thu từ 19 đến 26 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu mỗi năm, vấn đề không còn là vài lô hàng gian lận, mà là một cấu trúc chuỗi cung ứng gian lận đã hình thành và hoạt động có hệ thống.
Báo cáo Nhà Trắng và bức tranh chuỗi cung ứng gian lận
Báo cáo dài 25 trang do Văn phòng Chính sách Thương mại thuộc Nhà Trắng thực hiện và công bố ngày 13/8 đã phác họa khá rõ mạng lưới trung chuyển hàng hóa này. Peter Navarro, cố vấn thương mại và sản xuất của Nhà Trắng, cho biết khoảng 40 quốc gia có nguy cơ liên quan đến hoạt động trung chuyển bất hợp pháp, trong đó Ấn Độ được mô tả là một trong những "đối tác hỗ trợ lớn nhất" của Trung Quốc và thuộc nhóm rủi ro trung chuyển cao nhất. Báo cáo coi Trung Quốc là trường hợp điển hình: sau khi Washington áp thuế theo Điều 301 đối với hàng hóa từ nước này từ năm 2018, nhiều doanh nghiệp không xuất khẩu trực tiếp nữa, mà điều hướng hàng qua các quốc gia trung gian để giảm chi phí phát sinh từ rào cản thuế. Hình thức phổ biến là gia công tối thiểu, lắp ráp đơn giản từ linh kiện Trung Quốc, rồi đóng gói lại và thay đổi nhãn xuất xứ. Đây là hình mẫu tiêu biểu của chuỗi cung ứng gian lận: giá trị thực vẫn nằm ở Trung Quốc, nhưng giấy tờ lại kể câu chuyện khác.
Lỗ hổng kiểm soát nhập khẩu: vấn đề không chỉ là con số thất thu
Cái đáng lo trong câu chuyện này là lỗ hổng kiểm soát nhập khẩu bị phơi bày. Hoạt động trung chuyển qua nước thứ ba về lý thuyết có thể hoàn toàn hợp pháp nếu tuân thủ quy tắc xuất xứ. Nhưng khi hàng hóa chỉ được lắp ráp, hoàn thiện, đóng gói lại, dán nhãn hoặc đổi giấy tờ để tạo xuất xứ khác nhằm hưởng thuế thấp hơn, đó là hành vi vi phạm quy định thương mại của Mỹ và làm suy yếu chính sách thuế quan. Nhà Trắng ước tính riêng lượng hàng bị cho là do Trung Quốc sản xuất, trung chuyển qua Ấn Độ, Việt Nam và Mexico trong năm 2025 đã đạt trị giá 67 tỷ USD, kéo theo thất thu khoảng 28 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu. Những con số này cho thấy hệ thống khai báo, kiểm tra xuất xứ hiện nay không đủ sức nhận diện chuỗi cung ứng gian lận ở quy mô lớn. Khi doanh nghiệp chỉ cần đổi nhãn mác hoặc lắp ráp sơ sài là có thể né thuế nhập khẩu, mọi mục tiêu chính sách từ bảo vệ ngành sản xuất nội địa đến gây sức ép thương mại đều bị làm rỗng từ bên trong.
Phản ứng chính sách: siết kiểm soát nhập khẩu và cược vào AI
Chính quyền Mỹ khẳng định sẽ áp dụng các biện pháp thắt chặt kiểm soát nhập khẩu và bổ sung điều khoản tài chính nghiêm khắc. Doanh nghiệp nhập khẩu bị phát hiện cố tình kê khai sai quốc gia sản xuất có thể đối mặt với thuế truy thu cho khoảng thời gian lên tới một năm. Đây là bước đi cần thiết nhưng vẫn mang tính chữa cháy, bởi chuỗi cung ứng gian lận đã phát triển song song với trào lưu dịch chuyển sản xuất và trung chuyển hàng hóa toàn cầu. Trong nỗ lực nâng cấp công cụ, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ đang thử nghiệm giải pháp dùng trí tuệ nhân tạo để tự động phân tích dữ liệu, nhận diện điểm bất thường trong bao bì, hồ sơ vận tải và hình ảnh quét container, qua đó phát hiện vi phạm quy định xuất xứ. Song song, tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ áp thuế đối với drone và linh kiện drone nhập khẩu, kể cả từ các đồng minh, với lý do Mỹ đang "quá phụ thuộc" vào nguồn cung từ nước ngoài. Đó là tín hiệu cho thấy Washington muốn đi xa hơn câu chuyện trung chuyển, hướng tới kiểm soát sâu hơn cả chuỗi cung ứng công nghiệp.
Bài toán nan giải giữa bảo vệ lợi ích và tránh phá vỡ chuỗi cung ứng
Điều khó khăn là mỗi bước siết kiểm soát nhập khẩu của Mỹ đều lập tức chạm tới lợi ích của các đối tác và nguồn cung toàn cầu. Báo cáo của Nhà Trắng được công bố đúng lúc Mỹ và Ấn Độ đang đàm phán thương mại, và trước chuyến thăm Washington dự kiến của chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, trong bối cảnh quan hệ thương mại song phương tiếp tục căng thẳng. Không ngẫu nhiên mà đại sứ quán Trung Quốc tại Washington lên tiếng phản đối bất kỳ bên nào "tìm cách đạt được thỏa thuận bằng cách gây tổn hại đến lợi ích Trung Quốc" hoặc có hành động làm gián đoạn chuỗi cung ứng công nghiệp toàn cầu. Thực tế là các doanh nghiệp sẽ luôn tìm cách tối ưu chi phí, kể cả bằng con đường trung chuyển hàng hóa nếu họ cảm thấy rủi ro pháp lý thấp hơn lợi ích kinh tế. Nếu Washington muốn cắt đứt chuỗi cung ứng gian lận mà không tự làm hại mình, họ cần một chiến lược cân bằng hơn: minh bạch và dự đoán được trong chính sách, nâng cấp năng lực kiểm soát bằng công nghệ, đồng thời đối thoại thực chất với những nước bị nêu tên như Ấn Độ, Việt Nam, Mexico. Không thể vừa kỳ vọng dòng hàng hóa rẻ tiếp tục chảy vào, vừa chấp nhận hệ thống thuế quan bị vô hiệu hóa bởi những lỗ hổng do chính mình để ngỏ.
