Kỷ niệm ASEAN nước ngoài: từ nghi thức biểu tượng đến chiến lược ngoại giao
Kỷ niệm ASEAN nước ngoài là việc các phái đoàn ngoại giao của các nước thành viên tổ chức những hoạt động chính thức và văn hóa tại các nước sở tại, nhằm tôn vinh lịch sử hình thành Hiệp hội, khẳng định các giá trị đoàn kết và hợp tác, đồng thời mở rộng quan hệ với quốc gia đăng cai và cộng đồng sở tại như một phần của chiến lược ngoại giao ASEAN hướng ra thế giới. Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng ngày càng gay gắt, những lễ kỷ niệm này không chỉ là nghi thức tượng trưng mà là công cụ ngoại giao ASEAN có tính toán, nơi lá cờ, bài phát biểu và văn hóa được sử dụng để kể câu chuyện về một khu vực “trẻ trung, năng động, giàu bản sắc, đoàn kết và cởi mở”. Câu hỏi không còn là có nên tổ chức hay không, mà là tổ chức thế nào để biến mỗi sự kiện thành một điểm cộng cho ảnh hưởng tập thể của ASEAN.
Romania: lễ Thượng cờ và Hiệp ước TAC như bản tuyên ngôn về quan hệ ASEAN – châu Âu
Tại Bucharest, lễ Thượng cờ kỷ niệm 59 năm thành lập ASEAN diễn ra ngày 7/8 tại trụ sở Đại sứ quán Indonesia, do Đại sứ quán Việt Nam tại Romania phối hợp cùng Ủy ban ASEAN tại Bucharest gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan và Việt Nam đồng tổ chức. Điểm khác biệt của sự kiện này là nó được gắn với cột mốc 50 năm Hiệp ước TAC – Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á – sẽ được đánh dấu vào năm 2025. Khi Romania đang thúc đẩy gia nhập Hiệp ước TAC, lá cờ ASEAN được kéo lên không chỉ để nhớ về một tổ chức ra đời cách đây 59 năm, mà để phát đi tín hiệu: ASEAN muốn có thêm một đối tác châu Âu cam kết với các nguyên tắc hòa bình, không can thiệp và hợp tác khu vực.
Phát biểu tại buổi lễ, Chủ tịch Ủy ban ASEAN tại Bucharest đánh giá cao mối quan hệ hữu nghị và hợp tác tốt đẹp giữa Romania và ASEAN, đồng thời coi Romania như cầu nối giữa ASEAN và Liên minh châu Âu. Về phía nước chủ nhà, bà Ileana Dinculescu nhấn mạnh Romania coi ASEAN là đối tác quan trọng tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, không chỉ bởi tiềm năng thị trường rộng lớn mà còn vì vai trò ngày càng nổi bật của ASEAN trong duy trì hòa bình, ổn định và thúc đẩy hợp tác khu vực. Ở đây, ngoại giao ASEAN không xuất hiện như từng nước lẻ mà như một khối, sử dụng nghi thức nắm tay “ASEAN way” để gửi thông điệp rõ ràng về tinh thần đoàn kết và mong muốn hợp tác với Romania.
Điều đáng chú ý là lễ kỷ niệm không dừng ở nghi thức mà kéo dài sang các hoạt động giới thiệu văn hóa, du lịch và ẩm thực của từng quốc gia ASEAN. Quầy quảng bá văn hóa và sản phẩm Việt Nam cùng các gian hàng của nước bạn biến không gian ngoại giao thành một “phiên chợ” bản sắc, nơi sự đa dạng được trình diễn nhưng vẫn nằm trong khung chung của cộng đồng ASEAN. Khi quan khách và doanh nghiệp sở tại trải nghiệm ẩm thực độc đáo của các nước ASEAN, họ được tiếp cận một hình ảnh khu vực không còn xa lạ mà gần gũi, cụ thể. Theo nguồn tin, sự kiện đã góp phần xây dựng, củng cố các mối quan hệ hữu nghị với các nước và kết nối với cộng đồng doanh nghiệp sở tại, đồng thời quảng bá hình ảnh ASEAN nói chung và Việt Nam nói riêng.
Tây Australia: phối hợp ba Tổng Lãnh sự và bài toán ảnh hưởng khu vực
Nếu Bucharest cho thấy ngoại giao ASEAN hướng về châu Âu, thì tại bang Tây Australia, ASEAN thể hiện một chiến lược khác: củng cố Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện với một đối tác láng giềng đã thân thiết. Ngày ASEAN được kỷ niệm với sự tham dự của đại diện Chính quyền bang Tây Australia, các nghị sĩ bang, Bộ Ngoại giao và Thương mại Australia, cùng lãnh sự đoàn, cộng đồng doanh nghiệp và các đối tác của ASEAN tại khu vực này. Từ góc độ ngoại giao ASEAN, việc Malaysia, Indonesia và Việt Nam cùng phối hợp chặt chẽ trong vai trò các Tổng Lãnh sự quán tại Perth cho thấy một thông điệp chính trị: ASEAN không chỉ là một nhóm 10 hay 11 nước trên giấy tờ, mà là một tập thể có khả năng hành động chung, cùng tổ chức sự kiện, cùng chia sẻ sân khấu ngoại giao tại những địa bàn chiến lược.
Nhân dịp này, đại diện các nước ASEAN nhấn mạnh ý nghĩa Ngày ASEAN trong việc khẳng định những giá trị nền tảng, đề cao đoàn kết, đối thoại, hợp tác và đồng thuận, đồng thời thúc đẩy hòa bình, ổn định và thịnh vượng trong khu vực. Các đại biểu cũng đánh giá cao sự phát triển mạnh mẽ trong 5 năm qua của Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện ASEAN – Australia, đặc biệt là tiềm năng hợp tác giữa ASEAN và Tây Australia trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, giáo dục, đổi mới sáng tạo và giao lưu nhân dân. Ngay sau khi kết thúc buổi lễ, phiên Đối thoại Doanh nghiệp ASEAN – Tây Australia được tổ chức để tăng cường kết nối giữa chính quyền, doanh nghiệp, các phòng thương mại và cộng đồng hai bên. Đây là minh chứng cho cách ASEAN biến một ngày kỷ niệm thành không gian làm việc, nơi các bên bàn về hợp tác cụ thể thay vì chỉ dừng lại ở lời chúc mừng.
Một điểm nhấn là màn trình diễn múa đặc sắc của các nước ASEAN, trong đó đoàn Việt Nam góp tiết mục múa truyền thống kết hợp hiện đại do nhóm JM Crew gồm các bạn thanh niên, sinh viên người Việt trình diễn. Việc đưa thế hệ trẻ vào trung tâm sân khấu ngoại giao cho thấy ASEAN hiểu rằng sức sống của quan hệ đối tác không nằm ở văn bản, mà ở những cộng đồng gắn kết. Khi quan hệ ASEAN – Australia bước sang giai đoạn mới, với chủ đề “Cùng nhau hướng tới tương lai” dưới vai trò Chủ tịch ASEAN của Philippines vào năm 2026, những sự kiện như tại Perth là cách ASEAN thử nghiệm phương thức ngoại giao mềm: dùng nghệ thuật, giao lưu nhân dân để chuẩn bị nền tảng xã hội cho các chương trình hợp tác cứng về an ninh, kinh tế, khoa học – công nghệ trong tương lai.
Ngoại giao ASEAN tập thể: từ lời chúc mừng đến mở rộng ảnh hưởng
Điểm chung của hai sự kiện ở Romania và Tây Australia là ASEAN không xuất hiện như từng quốc gia đơn lẻ tổ chức lễ kỷ niệm riêng, mà như một nhóm phối hợp hành động. Ở Bucharest, nghi thức nắm tay “ASEAN way” mang tính biểu tượng rõ ràng về tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau và mong muốn hợp tác với Romania. Ở Perth, sự tham gia và phối hợp chặt chẽ của các Tổng Lãnh sự quán Malaysia, Indonesia và Việt Nam góp phần tăng cường tinh thần đoàn kết ASEAN, nâng cao hình ảnh ASEAN, thúc đẩy kết nối và hợp tác thực chất giữa các nước ASEAN với Tây Australia. Khi đặt cạnh nhau, hai bức tranh cho thấy ASEAN đang chuyển dần từ ngoại giao song phương truyền thống sang cách tiếp cận ngoại giao nhóm, trong đó các nước thành viên chủ động chia sẻ sân khấu, cùng nói về lợi ích chung bên cạnh lợi ích riêng.
Ý nghĩa sâu xa nằm ở chỗ các lễ kỷ niệm này được tổ chức trên “đất nước thứ ba” – nơi ASEAN vừa là khách vừa là đối tác. Tại Bucharest, Romania bày tỏ mong muốn tiếp tục làm sâu sắc hơn các hoạt động hợp tác thực chất, góp phần kết nối Romania với ASEAN và tăng cường tình hữu nghị, hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân hai bên. Tại Tây Australia, đối thoại doanh nghiệp ngay sau lễ kỷ niệm mở ra cơ hội hợp tác mới trên nền tảng Quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện ASEAN – Australia. Dưới góc nhìn phân tích, đó là cách ASEAN sử dụng một ngày lễ mang tính biểu tượng để gia tăng ảnh hưởng ở những khu vực chiến lược: châu Âu và châu Đại Dương. Thay vì chỉ nói về lịch sử mình, ASEAN dùng Ngày ASEAN để mở ra cuộc trò chuyện về tương lai chung với đối tác.
Kết luận: Ngày ASEAN cần được nhìn như một công cụ chính sách đối ngoại
Nhìn từ Romania và Australia, Ngày ASEAN rõ ràng đã vượt khỏi khuôn khổ một dịp lễ nội bộ. Nó trở thành một công cụ chính sách đối ngoại, nơi ASEAN thử nghiệm và thể hiện cách tiếp cận ngoại giao mới: phối hợp tập thể, gắn nghi thức với nội dung, kết nối biểu tượng với lợi ích cụ thể. Ở Bucharest, cột mốc 59 năm thành lập ASEAN và 50 năm Hiệp ước TAC được dùng để khẳng định vai trò của ASEAN trong khu vực và trên trường quốc tế, đồng thời gắn với tiến trình Romania thúc đẩy gia nhập Hiệp ước TAC. Ở Tây Australia, Ngày ASEAN là dịp để nhấn mạnh những giá trị nền tảng của Hiệp hội và chuẩn bị tâm thế cho giai đoạn hợp tác mới với Australia, trong đó ưu tiên hòa bình, an ninh, thịnh vượng và trao quyền cho người dân.
Nếu muốn giữ được và mở rộng ảnh hưởng trong một thế giới phân mảnh, ASEAN khó có thể dựa vào những hội nghị cấp cao diễn ra vài lần mỗi năm. Những lễ kỷ niệm như ở Romania và Perth cho thấy một hướng đi khả thi: tận dụng mạng lưới phái đoàn ngoại giao để tạo ra các “điểm chạm” thường xuyên với nước sở tại, kết hợp đối thoại chính trị, hợp tác kinh tế, giao lưu văn hóa và kết nối doanh nghiệp trong một khuôn sự kiện. Điều còn thiếu, và cần tiếp tục, là làm cho các hoạt động này có tính hệ thống hơn: mỗi Ngày ASEAN ở nước ngoài phải được thiết kế như một mắt xích trong chiến lược ngoại giao ASEAN dài hạn, chứ không là những nỗ lực đơn lẻ. Khi đó, ngoại giao ASEAN trên đất nước thứ ba sẽ thực sự trở thành nguồn lực để khu vực duy trì đoàn kết nội khối và mở rộng ảnh hưởng ra bên ngoài.
