Cải cách môi trường đầu tư: thông điệp rõ ràng là giảm rào cản
Cắt giảm điều kiện kinh doanh và cải cách thủ tục hải quan mới là chủ trương chuyển môi trường đầu tư từ mô hình xin – cho sang mô hình phục vụ doanh nghiệp, bằng cách giảm ngành nghề kinh doanh có điều kiện, đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng vai trò hậu kiểm doanh nghiệp, qua đó hạ chi phí tuân thủ và rút ngắn thời gian gia nhập thị trường. Tiếp tục cải cách mạnh mẽ môi trường đầu tư kinh doanh, dự thảo Luật đầu tư sửa đổi đề xuất cắt giảm 58 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, trên nền danh mục hiện hành 198 ngành, nghề. Việc này không chỉ là chỉnh sửa kỹ thuật luật, mà là một tuyên bố chính trị: Nhà nước chấp nhận nới kiểm soát trước, chấp nhận để doanh nghiệp đi nhanh hơn, và chuyển trọng tâm sang quản lý rủi ro thông qua hậu kiểm.
Cắt giảm 58 ngành, 786 điều kiện: doanh nghiệp được hưởng gì?
Điểm sáng lớn nhất của lần sửa luật này là quy mô cắt giảm điều kiện kinh doanh. Các đề xuất hiện tại không chỉ loại bỏ 58 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và sửa đổi phạm vi 14 ngành nghề, mà còn kéo theo việc cắt giảm khoảng 786 điều kiện kinh doanh và 232 thủ tục hành chính. Một phát biểu có thể trích nguyên văn là: việc cắt giảm này giúp tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng mỗi năm cho xã hội, với khoảng 7.500 giờ thực hiện thủ tục hành chính được giảm cho người dân và doanh nghiệp. Đó không phải là con số trên giấy; với doanh nghiệp nhỏ, vài ngày không phải chờ giấy phép nghĩa là hợp đồng được ký sớm hơn, dòng tiền quay vòng nhanh hơn. Vấn đề không còn là "có được cấp phép hay không" mà là "có đáp ứng được chuẩn chất lượng sau khi đã vào thị trường hay không".
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: mở rộng tự do kinh doanh nhưng phải có kỷ luật
Định hướng chuyển từ kiểm soát trước sang kiểm soát sau không phải khẩu hiệu; nó chạm trực tiếp đến trải nghiệm khởi nghiệp. Các đại biểu Quốc hội đánh giá, cắt giảm ngành, nghề kinh doanh có điều kiện và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm là hướng đi đúng, góp phần mở rộng quyền tự do kinh doanh và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp được vào thị trường nhanh hơn, thay vì bị chặn bởi hàng loạt giấy phép chi tiết. Tuy vậy, nếu hậu kiểm doanh nghiệp không đủ mạnh, cải cách sẽ thành "bình mới, rượu cũ": điều kiện vẫn nằm rải rác trong thông tư, kiểm tra vẫn dựa trên hồ sơ chứ không trên rủi ro thực tế. Để tự do kinh doanh không bị biến thành tự do lách luật, phải kèm theo cơ chế kiểm tra sau thông quan và sau cấp phép dựa trên dữ liệu, phân tích rủi ro, và xử phạt nghiêm minh với hành vi vi phạm.
Thủ tục hải quan mới và chuyển đổi số: lợi thế cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu
Đối với doanh nghiệp thương mại và sản xuất, luật hải quan mới còn quan trọng hơn việc cắt giảm điều kiện kinh doanh. Dự thảo Luật Hải quan sửa đổi đặt trọng tâm vào hiện đại hóa quản lý, ứng dụng công nghệ số và cắt giảm thủ tục hành chính. Nguyên tắc kiểm tra sau thông quan được xây dựng trên quản lý rủi ro và tuân thủ, kéo dài thời hạn kiểm tra tối đa lên 20 ngày, đồng thời hợp nhất các thủ tục kiểm tra sau thông quan. Đáng chú ý, dự thảo bỏ điều kiện đối với đại lý làm thủ tục hải quan, đơn giản hóa hồ sơ, tăng thời hạn lưu giữ hàng hóa tại kho ngoại quan và địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế lên đến 24 tháng, hàng tại địa điểm thu gom hàng lẻ lên 180 ngày, đồng thời bỏ thủ tục xin gia hạn. Với doanh nghiệp, điều này giảm nghĩa vụ báo cáo, mở đường cho tự động hóa và giúp họ chủ động hơn trong việc tổ chức chuỗi cung ứng và lưu kho.
Bước ngoặt hay chỉ là bước đệm?
Hai dự án luật – luật đầu tư sửa đổi và luật hải quan sửa đổi – được trình Quốc hội trong cùng một ngày cho thấy ý chí chính trị muốn cải cách môi trường đầu tư theo gói tổng thể, từ khâu gia nhập thị trường đến khâu thông quan hàng hóa. Nếu được thông qua, Luật Hải quan (sửa đổi) dự kiến có hiệu lực từ 1.3.2027, tạo mốc thời gian rõ ràng để doanh nghiệp và cơ quan quản lý chuẩn bị. Tuy nhiên, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh không thể làm cơ học chỉ để đạt chỉ tiêu; các ủy ban thẩm tra đã yêu cầu tiếp tục rà soát theo hướng đi vào thực chất, bảo đảm mục tiêu cải thiện môi trường đầu tư và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Bước ngoặt chỉ trở thành thay đổi thật sự nếu danh mục mới được công khai, dễ tra cứu, thủ tục bị bãi bỏ được gỡ bỏ trên hệ thống, và hậu kiểm doanh nghiệp được vận hành bằng dữ liệu chứ không bằng cảm tính. Khi đó, cạnh tranh khu vực không còn là khẩu hiệu, mà là áp lực tích cực buộc mọi mắt xích trong chuỗi quản lý nhà nước phải thay đổi.
