Trường học không rác thải: không chỉ sạch sân trường mà là thay đổi nếp nghĩ
Trường học không rác thải là mô hình trong đó mọi hoạt động dạy – học, ăn – ngủ, vui chơi đều được tổ chức sao cho hạn chế tối đa rác thải nhựa dùng một lần, phân loại rác tại nguồn, tăng tái chế và biến từng hành động nhỏ của học sinh thành bài học sống xanh có ý nghĩa cho cả cộng đồng. Mô hình “Trường mầm non không rác thải nhựa” đang được triển khai tại 17 trường mẫu giáo, mầm non ở các phường Điện Bàn, Điện Bàn Đông và Sơn Trà (Đà Nẵng), trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy giảm nhựa và quản lý rác có sự tham gia” do Tổ chức Môi trường Thái Bình Dương tài trợ và Trung tâm Nghiên cứu xây dựng năng lực thích ứng (CAB) triển khai từ tháng 3/2026. Điểm đáng nói là đối tượng trung tâm không phải người lớn, mà là những đứa trẻ mầm non – nhóm tuổi thường bị xem là “quá nhỏ” cho các bài học về phát triển bền vững. Chính lựa chọn này đã biến các trường mầm non thành phòng thí nghiệm sống động cho giáo dục môi trường trẻ em và thói quen sống xanh từ gốc.
Từ hộp sữa đến túi nilon: trẻ mầm non học sống xanh bằng đôi tay của mình
Nếu muốn trẻ hình thành thói quen sống xanh, chúng ta không thể chỉ treo khẩu hiệu trên tường. Ở các trường mầm non tại Đà Nẵng, bài học bắt đầu ngay từ… thùng rác. Mỗi ngày đến trường, trẻ được hướng dẫn bỏ rác đúng nơi quy định, nhận biết rác có thể tái chế, hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần và tận dụng những vật dụng tưởng chừng bỏ đi. Tại Trường Mẫu giáo Điện Nam Đông, nơi mô hình đang áp dụng với 10 lớp và 220 trẻ, cô giáo không giảng giải dài dòng về ô nhiễm nhựa; thay vào đó, trẻ được chạm, phân loại, hỏi – đáp ngay trên từng túi nilon, ly nhựa. Hộp sữa uống xong không vứt vội mà được trẻ làm xẹp, cô vệ sinh, phơi khô rồi chuyển tới điểm thu gom tái chế thay vì bỏ trực tiếp vào thùng rác. Đây là giáo dục môi trường trẻ em đúng nghĩa: lấy trải nghiệm cụ thể thay cho thuyết giảng trừu tượng.
Con số biết nói: khi trường học xanh tạo ra chuyển biến thật
Một mô hình trường học không rác thải chỉ có ý nghĩa khi tạo ra thay đổi đo được, chứ không dừng ở những buổi mít-tinh xanh mướt. Tại Trường Mẫu giáo Điện Minh, sau khoảng hai tháng áp dụng các nội dung tập huấn về phân loại rác và hạn chế nhựa, lượng rác thải nhựa dùng một lần đã giảm khoảng 85–90% theo chia sẻ của cô Lê Thị Công. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khi trẻ được tham gia trực tiếp, các quy định không còn là gánh nặng mà trở thành trò chơi và niềm tự hào. Ở tầm hệ thống, chương trình đặt mục tiêu giảm ít nhất 70% rác thải nhựa dùng một lần và tối thiểu 90% rác thực phẩm phát sinh trong hoạt động hàng ngày của nhà trường. Một câu nói đáng trích dẫn của hiệu trưởng Trương Thị Bích Thuận đã tóm gọn tinh thần này: “Điều quan trọng nhất không phải là giảm được bao nhiêu túi nilon hay chai nhựa, mà là hình thành thói quen và ý thức bảo vệ môi trường cho trẻ từ những năm đầu đời”.
Giáo dục môi trường gắn với phát triển bền vững mầm non
Nhiều người vẫn tách phát triển bền vững mầm non khỏi chương trình chăm sóc – nuôi dưỡng, như thể “xanh” là nội dung thêm thắt. Thực tế ở Đà Nẵng cho thấy điều ngược lại. Cán bộ, giáo viên, nhân viên được tập huấn, đồng thời lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường vào mọi hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ. Nghĩa là giờ ăn có câu chuyện về rác thực phẩm; giờ chơi ngoài trời là dịp nhắc đến việc giữ sạch sân trường; góc đồ chơi tái chế trở thành nơi trẻ rèn sự sáng tạo và kỹ năng vận động tinh. Mô hình trường học không rác thải, nếu làm nghiêm túc, giúp trẻ phát triển đồng thời về nhận thức, kỹ năng xã hội, tinh thần trách nhiệm và khả năng hợp tác – những trụ cột quan trọng của giáo dục mầm non hiện đại. Nói cách khác, giáo dục môi trường trẻ em không phải “môn phụ”, mà là khung tham chiếu cho mọi hoạt động giáo dục trong ngày.
Từ 35 trường xanh đến mạng lưới mầm non không rác thải
Điều gì khiến Đà Nẵng chọn mầm non làm bước đi tiếp theo cho trường học không rác thải? Câu trả lời nằm ở kinh nghiệm đã có: từ kết quả chương trình “Trường học xanh – Không rác thải nhựa” triển khai tại 35 trường học từ năm 2022, đơn vị thực hiện tiếp tục mở rộng mô hình đến các trường mầm non trên địa bàn. Việc CAB chủ động đưa mô hình xuống lứa tuổi nhỏ cho thấy một quan điểm rõ ràng: nếu chờ đến khi trẻ lên tiểu học mới nói về thói quen sống xanh thì đã muộn ít nhất vài năm. Mỗi em bé hiểu và thực hành phân loại rác hôm nay có thể trở thành hạt nhân thay đổi trong gia đình ngày mai. Khi chương trình đặt mục tiêu giảm mạnh rác nhựa dùng một lần và rác thực phẩm trong sinh hoạt hàng ngày của trường, điều đang được xây dựng không chỉ là vài ngôi trường sạch đẹp, mà là một thế hệ công dân coi việc bảo vệ môi trường tự nhiên như phản xạ trong đời sống.
