Robocon – từ cuộc thi kỹ thuật đến bệ phóng giáo dục STEM
Robocon là một cuộc thi kỹ thuật về robotics học sinh, nơi các em trực tiếp lắp ráp, lập trình, hiệu chỉnh và vận hành robot để giải nhiệm vụ trên sa bàn, qua đó biến kiến thức giáo dục STEM thành trải nghiệm thực hành sống động, rèn tư duy khoa học, làm việc nhóm và khả năng giải quyết vấn đề trong môi trường thi đấu có áp lực.
Cuộc thi Robocon tỉnh Hưng Yên lần thứ I diễn ra với chủ đề “New Era - Kỷ nguyên vươn mình”, thu hút 20 đội đến từ các trường tiểu học và THCS, chia làm hai bảng 6-10 tuổi và 11-15 tuổi. Điều đáng nói không phải là số lượng giải thưởng mà là cách sân chơi buộc học sinh rời khỏi kiểu học thuộc lòng. Khi đề thi được công bố bất ngờ, nhiệm vụ bốc thăm ngẫu nhiên và robot phải xử lý tình huống thực tế, các em không thể phụ thuộc vào kịch bản soạn sẵn mà phải tự tư duy, thử nghiệm và chấp nhận sai để tiến bộ.
Ban tổ chức nhấn mạnh đây là sân chơi thực hành, trải nghiệm sáng tạo giúp học sinh phát huy kỹ năng lập trình, năng lực thiết kế kỹ thuật, tư duy khoa học và vận dụng kiến thức STEM vào thực tiễn. Đó chính là mô hình giáo dục STEM mà nhà trường khó có thể tái tạo trọn vẹn trong bốn bức tường lớp học.
Robocon Hưng Yên: Sân tập huấn tư duy khoa học cho lứa tuổi nhỏ
Tại Hưng Yên, một tỉnh vốn không được xem là “thủ phủ công nghệ”, việc tổ chức cuộc thi Robocon lần thứ I đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: robotics học sinh không phải đặc quyền của các thành phố lớn. 20 đội từ bậc tiểu học đến THCS bước vào trận địa robot với đầy đủ quy trình: lắp ráp, lập trình, hiệu chỉnh, vận hành ngay tại hiện trường, robot tự động hóa thực hiện chuỗi nhiệm vụ phức tạp do ban tổ chức đưa ra.
Cách ra đề bất ngờ, bốc thăm nhiệm vụ ngẫu nhiên biến sân chơi thành một phòng thí nghiệm giáo dục STEM mở, nơi khả năng tư duy nhanh, điều chỉnh chiến thuật và phối hợp nhóm quan trọng không kém một robot hoạt động trơn tru. Sau hai vòng thi sôi nổi, các đội thể hiện rõ tư duy logic, chiến thuật thi đấu và tinh thần đồng đội, và ban tổ chức trao 2 giải Nhất, 4 giải Nhì, 6 giải Ba, 8 giải Khuyến khích cho học sinh.
Câu chuyện của những em như Bùi Duy Vinh, luyện tập từ đầu kỳ nghỉ hè để thử nghiệm nhiều phương án lập trình trước khi chọn chiến lược tối ưu, cho thấy cuộc thi Robocon đang thay đổi cách các em tiếp cận công nghệ: không còn là môn phụ, mà là lĩnh vực có thể theo đuổi nghiêm túc, có lộ trình rèn luyện và có sân chơi đo lường năng lực.
Hai thế hệ cùng trên “đường đua” Robotics: mô hình cố vấn lý tưởng
Nếu Hưng Yên cho thấy sức bật của lứa học sinh phổ thông, thì câu chuyện ở một trường THCS lâu năm lại chứng minh giá trị bền vững của mô hình thầy – trò đồng hành nhiều thế hệ. Từ năm 2013, một giáo viên Tin học bắt đầu tự tìm tài liệu, nghiên cứu các cuộc thi trên thế giới để xây dựng phương pháp huấn luyện robotics và STEM trong nhà trường, không hề có giáo trình hay chuyên gia sẵn có.
Ngay mùa Robotacon đầu tiên, đội tuyển do thầy dẫn dắt đã vô địch toàn quốc, trong đó có học sinh Nguyễn Hoà Hương Giang. Hơn một thập niên sau, chính học trò ấy quay trở lại sân chơi trong vai trò huấn luyện viên, cùng thầy huấn luyện các đội thi Robotics và giành chức vô địch toàn quốc bảng B2. Hình ảnh thầy Hoàng Đăng Quang và Hương Giang đứng cạnh nhau ở đấu trường Robotics quốc tế cho thấy một sự tiếp nối hiếm có: người thầy mở đường, học trò trưởng thành rồi trở thành đồng đội chuyên môn.
Ở vòng chung kết Robotacon toàn quốc gần đây tại Gia Lai, trường này giành 1 giải vô địch, 2 giải Nhì và 1 huy chương Bạc, với 3 đội được đại diện Việt Nam dự đấu trường quốc tế tại Hoa Kỳ và Ấn Độ. Đằng sau dải thành tích ấy là mô hình menthorship hai thế hệ: thầy cô vừa huấn luyện, vừa học thêm từ các đoàn quốc tế, rồi cùng học trò cũ – nay là huấn luyện viên – truyền tiếp kinh nghiệm cho lứa tiếp theo.
Robotics học sinh: khi sân chơi kỹ thuật trở thành chiến lược dài hạn
Điểm chung giữa một cuộc thi Robocon mới khởi động ở địa phương và hành trình gần một thập kỷ chinh chiến Robotacon của một trường THCS là cách họ xem robotics học sinh như một chiến lược chứ không phải phong trào. Nhà trường xác định Robotics và STEM là một trong những hướng phát triển cần được đầu tư bền bỉ để duy trì thành tích dài hạn.
Ở cấp độ từng cuộc thi, robot là công cụ để lộ diện kỹ năng: tư duy khoa học, lập trình, thiết kế kỹ thuật, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm; ở cấp độ hệ thống, những mùa giải lặp lại tạo nên văn hóa nghiên cứu và sáng tạo cho cả thầy và trò. Khi các đội liên tục ra nước ngoài dự giải, quan sát cách bạn quốc tế thiết kế, lập trình, vận hành robot lại trở thành bài học ngược cho chính giáo viên, buộc họ cập nhật kiến thức và làm mới phương pháp dạy học.
Kết luận không khó rút ra: nếu muốn giáo dục STEM không dừng ở khẩu hiệu, các địa phương cần nhiều hơn những cuộc thi Robocon, nơi học sinh được thử sức với thi kỹ thuật nghiêm túc, còn giáo viên có cơ hội trở thành huấn luyện viên – người đồng hành nghiên cứu cùng học trò. Khi thầy và trò cùng đứng trên “đường đua” robot, chức vô địch quan trọng nhất không nằm ở chiếc cúp, mà ở một thế hệ biết tự học, tự tạo ra tri thức mới.
