ADN và số hóa: từ nén hương tưởng nhớ đến nền tảng khoa học
Cách công nghệ ADN đang giúp xác định danh tính hàng nghìn liệt sĩ chưa được xác nhận là việc kết hợp lấy mẫu sinh phẩm hài cốt, giám định di truyền và số hóa toàn bộ dữ liệu phần mộ vào hệ thống, từ đó đối chiếu với thông tin thân nhân và hồ sơ chiến tranh để trả lại tên cho những người đã ngã xuống. Trong nhiều năm, xác định ADN liệt sĩ thường bị coi là việc làm khó khả thi vì thời gian, kinh phí và hạn chế kỹ thuật. Nhưng Lâm Đồng đang cho thấy bức tranh khác: đến ngày 3/8, các lực lượng đã lấy mẫu, số hóa được 3.039 trên tổng số 4.776 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính, tương đương hơn 63% kế hoạch. Đây không chỉ là con số khô khan, mà là hơn ba nghìn cơ hội để một gia đình có ngày biết chính xác nơi người thân đang nằm lại.
Lâm Đồng dẫn nhịp: 3.000 mẫu ADN và một cuộc đua với thời gian
Điểm đáng chú ý nhất trong nỗ lực xác định ADN liệt sĩ hiện nay là tốc độ và quy mô mà Lâm Đồng đang đạt được. Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã hoàn thành việc lấy mẫu ADN, số hóa danh tính phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại 10 nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn. Theo thống kê đến ngày 3/8, họ đã xử lý 3.039 trên 4.776 phần mộ chưa có tên, đạt hơn 63% kế hoạch. Một câu nói đáng ghi lại là: “Dự kiến công việc sẽ hoàn thành vào cuối tháng 8, sớm hơn gần 3 tháng so với thời hạn Ban Chỉ đạo 515 tỉnh giao (ngày 15/11)”. Việc vượt tiến độ không phải chuyện hình thức; nó chứng minh khi công nghệ được tổ chức bài bản, công tác xã hội – ở đây là tri ân liệt sĩ – có thể trở nên hiệu quả hơn nhiều so với cách làm truyền thống.
Bên trong quy trình lấy mẫu ADN số hóa: khoa học dẫn đường cảm xúc
Đằng sau mỗi lọ mẫu ADN là một quy trình chặt chẽ, nơi cảm xúc tri ân nhường chỗ cho kỷ luật khoa học. Trong quá trình quy tập, Ban Chỉ đạo 515 các tỉnh đồng thời lấy mẫu sinh phẩm hài cốt phục vụ giám định ADN và số hóa toàn bộ thông tin phần mộ, tạo cơ sở cho công tác đối chiếu, xác minh danh tính liệt sĩ. Tại Lâm Đồng, 5 tổ công tác được thành lập, chuyên trách triển khai lấy mẫu, bàn giao mẫu hài cốt tại các phần mộ chưa xác định thông tin nhằm phục vụ giám định ADN, xác định danh tính. Lấy mẫu ADN số hóa không chỉ là ghi lại tọa độ, ký hiệu, mà là xây một ngân hàng dữ liệu di truyền có thể đối chiếu với thân nhân ở bất kỳ địa phương nào. Khi quy trình được thiết kế đủ khoa học, mỗi lần khai quật không còn là “đoán mò”, mà là bước đi có cơ sở, giảm tối đa việc xâm phạm những nơi không có căn cứ.
Nguồn tin từ Nhân dân gặp dữ liệu di truyền: mở rộng bản đồ quy tập
Công nghệ sẽ vô nghĩa nếu thiếu con người, và ngược lại, ký ức con người cần ADN để được kiểm chứng và nối dài. Thực tế tìm kiếm, quy tập cho thấy nhiều nguồn tin trong Nhân dân – từ cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử đến người dân giữ dấu tích – đã trở thành “chìa khóa” để tìm hài cốt liệt sĩ sau nhiều thập kỷ. Khi những nguồn tin này được chắt lọc, rà soát, đối chiếu với hồ sơ lưu trữ và kết quả giám định ADN, khả năng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tăng lên rõ rệt. Sau khi hoàn thành việc lấy mẫu sinh phẩm ADN đối với hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin tại các nghĩa trang trên toàn tỉnh, đầu tháng 8/2026, Ban Chỉ đạo 515 tiếp tục triển khai các đợt tìm kiếm dựa trên nguồn tin địa phương. Đây là bước đi mang tính chiến lược: số hóa thông tin di truyền giúp mở rộng phạm vi tìm kiếm vượt ra khỏi ranh giới một nghĩa trang, kết nối các mảnh ghép từ nhiều tỉnh, nhiều thế hệ.
Từ Đồng Lộc đến Lâm Đồng: công nghệ đang viết lại cách chúng ta tri ân
Nếu Lâm Đồng là ví dụ tiêu biểu cho sức mạnh của công nghệ ADN, thì các ca quy tập cụ thể như tại Ngã ba Đồng Lộc cho thấy sự thay đổi trong cách tổ chức thực địa. Ngày 4/8, 8 phần mộ liệt sĩ trong khuôn viên Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc được quy tập, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Can Lộc trong không khí trang nghiêm. Cùng thời điểm đó, Ban Chỉ đạo 515 lấy mẫu sinh phẩm, giám định ADN và số hóa toàn bộ thông tin phần mộ. Sau 2 ngày triển khai, 9 phần mộ liệt sĩ được quy tập về an táng cùng đồng đội tại các nghĩa trang địa phương. Lâm Đồng cũng tổ chức 4 đợt tìm kiếm, quy tập và đưa về an táng 12 hài cốt liệt sĩ song song với quá trình lấy mẫu ADN. Thông điệp đã rõ: xác định ADN liệt sĩ không còn là phụ lục, mà là trục chính của mọi hoạt động quy tập hài cốt. Khi công nghệ nhận dạng di truyền được đặt ở trung tâm, chúng ta không chỉ “tìm thấy” mà còn “gọi đúng tên” những người đã hy sinh – đó mới là đỉnh cao của đạo lý uống nước nhớ nguồn.
