Hai dự án hồi sinh sông: bước ngoặt cho hạ tầng môi trường Hà Nội
Dự án hồi sinh sông Nhuệ Hà Nội và dự án sông Đáy cải tạo là hai chương trình đầu tư hạ tầng môi trường quy mô lớn theo mô hình PPP/BT, tập trung xử lý ô nhiễm, khơi thông dòng chảy, nâng cấp tiêu thoát lũ và tạo không gian đô thị – cảnh quan mới dọc hai dòng sông đang suy thoái nghiêm trọng. Hà Nội đang chuẩn bị triển khai hai dự án với tổng vốn khoảng 86.000 tỷ đồng để xử lý ô nhiễm, khơi thông dòng chảy và chỉnh trang không gian ven sông Nhuệ và hệ thống Bắc Hưng Hải. Đây không chỉ là các công trình thủy lợi, mà là những can thiệp chiến lược vào cấu trúc đô thị và cách Thủ đô đối xử với tài nguyên nước. Việc khởi động trong giai đoạn hiện nay cho thấy thành phố chấp nhận trả chi phí lớn để sửa những sai lầm kéo dài hàng chục năm trong quản lý sông, thay vì tiếp tục “sống chung” với ô nhiễm, ngập lụt và quy hoạch manh mún.
Sông Nhuệ: đại dự án 75.000 tỷ đồng và cú thử sức PPP bồi thường đất
Trọng tâm của chiến lược là dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm môi trường và chỉnh trang cảnh quan sông Nhuệ với sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 75.115 tỷ đồng, triển khai theo phương thức đối tác công tư, hợp đồng BT trong giai đoạn 2026–2029. HĐND thành phố đã phê duyệt chủ trương, Hà Nội quyết tâm khởi công vào khoảng tháng 11/2026 và đề xuất lựa chọn Tập đoàn Geleximco – CTCP làm nhà đầu tư trong trường hợp đặc biệt. Tuyến sông Nhuệ Hà Nội dài khoảng 61,5 km từ cống Liên Mạc đến hết địa phận thành phố, đi qua 19 xã, phường với nhu cầu sử dụng đất khoảng 855 ha. Theo hồ sơ, thành phố nghiên cứu sử dụng quỹ đất đối ứng để thanh toán cho nhà đầu tư, với giá trị sơ bộ khoảng 69.106 tỷ đồng – một con số cho thấy mức độ phụ thuộc vào công cụ PPP bồi thường đất. Cấu trúc dự án gồm bốn hợp phần: giải phóng mặt bằng; cải tạo, nạo vét, kè bờ và xây dựng công trình trên tuyến; xây dựng đường giao thông, hạ tầng kỹ thuật và hệ thống thu gom nước thải hai bên sông; đầu tư các nhà máy xử lý nước thải theo quy hoạch. Thành phố dự kiến chia tiến độ thành hai giai đoạn: đến hết năm 2028 tập trung đoạn từ cống Liên Mạc đến Vành đai 4, dài khoảng 30,5 km; từ 2029 đến 2030 triển khai khoảng 31 km còn lại. Cách tiếp cận này tham vọng nhưng cũng đặt ra rủi ro: nếu phần hạ tầng môi trường (cống thu gom, nhà máy xử lý) không hoàn thiện đồng bộ, việc nạo vét và chỉnh trang cảnh quan có nguy cơ chỉ là “trang điểm” trên một dòng sông vẫn bị nước thải chưa xử lý xả vào.
Sông Đáy cải tạo: tuyến 110 km, 9,3 km ở Chương Mỹ và bài toán quỹ đất 200 ha
Song song với sông Nhuệ là dự án sông Đáy cải tạo theo phương thức PPP, hợp đồng Xây dựng – Chuyển giao (BT), với tuyến nghiên cứu dài khoảng 110 km chia thành ba đoạn. Đoạn từ Đập Đáy đến Ba Thá dài khoảng 54 km đi qua nhiều địa bàn Hà Nội, trong đó riêng Chương Mỹ có khoảng 9,3 km sông nằm trong phạm vi dự án. Mục tiêu không chỉ là nạo vét và chỉnh trị lòng dẫn để bảo đảm năng lực tiêu thoát lũ theo thiết kế, mà còn cải thiện môi trường, cảnh quan khu vực ven sông. Theo kết quả quan trắc tại 34 vị trí, 100% mẫu nước trên trục chính sông Đáy có thông số Amoni vượt quy chuẩn, nhiều vị trí vượt từ hàng chục đến hơn 100 lần – một câu nói thẳng vào mức độ cấp bách của dự án. Phương án nghiên cứu đưa ra các khu đất tạo nguồn lực và đối ứng tại nhiều xã, phường; riêng Chương Mỹ có quỹ đất dự kiến khoảng 200 ha, cùng khu tái định cư khoảng 25 ha để phục vụ giải phóng mặt bằng. Điều này cho thấy mô hình PPP bồi thường đất tiếp tục được dùng như “xương sống tài chính” cho hạ tầng môi trường, đồng thời mở đường cho các chuyển dịch quy hoạch đô thị – sản xuất – du lịch ven sông; nếu thiếu cơ chế giám sát chặt, áp lực phát triển bất động sản trên quỹ đất đối ứng có thể làm lệch trọng tâm môi trường của dự án.
Tác động lên cộng đồng và quy hoạch: 21 xã, phường đứng trước một lần “tái thiết”
Hai dự án hồi sinh sông không phải những công trình nằm ngoài đời sống người dân: chỉ riêng sông Nhuệ đã đi qua 19 xã, phường với 855 ha đất phải thu hồi, còn sông Đáy cải tạo gắn với quỹ đất đối ứng 200 ha và khu tái định cư 25 ha tại Chương Mỹ. Lãnh đạo địa phương nhìn nhận dự án có ý nghĩa trên nhiều mặt, tác động trực tiếp đến quy hoạch đô thị, hạ tầng, sản xuất, văn hóa và đời sống. Chương Mỹ nhấn mạnh yêu cầu rà soát quy hoạch sử dụng đất, thủy lợi, phòng chống lũ và các dự án liên quan, đồng thời chú trọng bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh, làng nghề và khai thác hợp lý tiềm năng cảnh quan, du lịch ven sông. Về phía người dân, những lợi ích tiềm năng khá rõ: cải thiện chất lượng nước, nâng cao khả năng tiêu thoát, chống ngập cho khu vực nội đô và phía Tây, hình thành hệ thống giao thông, hạ tầng, cảnh quan mới dọc hai bên sông. Nhưng cái giá là một quá trình giải phóng mặt bằng lớn, thay đổi không gian sống, chuyển dịch sinh kế ven sông. Câu hỏi không nằm ở việc có làm hay không, mà là làm theo lộ trình nào, bảo vệ ai, và quản lý quỹ đất đối ứng ra sao để lợi ích môi trường – cộng đồng thực sự là trung tâm chứ không bị lấn át bởi lợi ích ngắn hạn.
Kết luận: cơ hội đảo chiều suy thoái, nhưng không cho phép sai lầm cũ lặp lại
Bối cảnh ra đời của hai dự án là tình trạng suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm cực kỳ nghiêm trọng trên hệ thống sông Nhuệ – Đáy. Riêng lưu vực này hiện có 1.280 điểm xả thải, nhiều thông số ô nhiễm vượt quy chuẩn hàng chục đến hơn 100 lần. Hà Nội đã chọn câu trả lời mạnh: đầu tư hàng chục nghìn tỷ cho hạ tầng môi trường Hà Nội, tiêu thoát lũ và tái thiết không gian ven sông bằng mô hình PPP bồi thường đất. Theo cơ quan quản lý tài nguyên nước, một trong những nguyên nhân chính của suy thoái là thiếu nguồn nước bổ cập trong khi nước thải chưa qua xử lý vẫn xả vào hệ thống sông – câu nói cho thấy nếu không đồng thời siết xả thải và vận hành nhà máy xử lý nước thải, mọi nạo vét, kè bờ và trồng cây sẽ chỉ là xử lý phần ngọn. Cơ hội đảo chiều suy thoái là có thật, với tiềm năng kích hoạt chuỗi lợi ích: chống ngập, nâng giá trị đất đai, mở không gian công cộng, thúc đẩy du lịch – dịch vụ ven sông. Nhưng để hai dự án “hồi sinh sông” không biến thành những đại công trường bất động sản dọc bờ nước đục, thành phố cần đặt ra ba nguyên tắc: minh bạch toàn bộ cơ chế đất đối ứng; ưu tiên hạ tầng xử lý nước thải trước chỉnh trang cảnh quan; và bảo đảm tiếng nói của cộng đồng 21 xã, phường bị tác động được lắng nghe trong mọi quyết định quy hoạch. Nếu làm được, sông Nhuệ và sông Đáy có thể đi từ biểu tượng ô nhiễm thành biểu tượng về cách một đô thị lớn sửa sai và làm hòa với dòng sông của mình.
