Hai đại dự án giữa khủng hoảng ô nhiễm nước Thủ đô
Dự án sông Nhuệ Hà Nội và dự án khôi phục sông Tích là hai công trình thủy lợi – môi trường quy mô lớn, được thành phố triển khai với tổng vốn khoảng 86.000 tỷ đồng, nhằm xử lý ô nhiễm nước thủ đô, khơi thông dòng chảy và tái thiết không gian ven sông trên các trục thủy lợi trọng yếu, trong bối cảnh hệ thống sông Nhuệ – Đáy và Bắc Hưng Hải đang suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nghiêm trọng.
Điểm cốt lõi của hai dự án không chỉ nằm ở số vốn khổng lồ, mà ở việc Hà Nội buộc phải chọn một hướng đi quyết liệt: hoặc chấp nhận chi rất lớn để cứu hệ thống sông đang "thở oxy", hoặc để ô nhiễm nước thủ đô tiếp tục phá hủy nền tảng môi trường, nông nghiệp và đô thị. Việc Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp ngày 4/9 về phục hồi các nguồn nước suy thoái cho thấy đây là quyết định mang tính chiến lược, không phải một dự án nạo vét hình thức. Câu hỏi đặt ra là: với quy mô và tốc độ được công bố, Hà Nội có đủ năng lực quản trị để biến tham vọng này thành kết quả cụ thể cho người dân hay không?
Sông Nhuệ: Dự án 75.000 tỷ đồng và bài toán PPP – BT
Dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm môi trường và chỉnh trang cảnh quan sông Nhuệ có sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 75.115 tỷ đồng, thực hiện theo hình thức PPP, hợp đồng BT trong giai đoạn 2026–2029. Tuyến thi công kéo dài khoảng 61,5km từ cống Liên Mạc đến hết địa phận Hà Nội, đi qua 19 xã, phường với nhu cầu sử dụng khoảng 855ha đất. UBND thành phố đề xuất chọn Tập đoàn Geleximco – CTCP làm nhà đầu tư theo trường hợp đặc biệt, đồng nghĩa trách nhiệm và mức độ giám sát phải ở cấp cao nhất.
Về cấu trúc, dự án sông Nhuệ được chia thành 4 hợp phần: giải phóng mặt bằng; cải tạo, nạo vét, kè bờ và công trình trên tuyến; đường giao thông, hạ tầng kỹ thuật và hệ thống thu gom nước thải hai bên sông; cùng các nhà máy xử lý nước thải theo quy hoạch. Theo hồ sơ, Hà Nội dự kiến dùng quỹ đất đối ứng với giá trị khoảng 69.106 tỷ đồng để thanh toán cho nhà đầu tư. "Khi hoàn thành, dự án được kỳ vọng cải thiện chất lượng nước sông Nhuệ, nâng cao khả năng tiêu thoát nước, hỗ trợ chống ngập cho khu vực nội đô và phía Tây" – một mục tiêu đúng, nhưng chỉ khả thi nếu cơ chế PPP – BT tránh được lợi ích nhóm và thất thoát quỹ đất vàng.
Sông Tích: Giai đoạn I về đích, bước chuẩn bị cho hệ thống 110,7km
Khác với dự án sông Nhuệ còn trên giấy, kế hoạch khôi phục sông Tích đã bước vào giai đoạn thi công cụ thể. Dự án tiếp nước, cải tạo, khôi phục sông Tích có tổng chiều dài hệ thống công trình 110,7km, được phê duyệt với ba đoạn: từ khu đầu mối lấy nước sông Đà đến cầu Trắng; từ cầu Trắng đến cầu Ó; và từ cầu Ó đến Ba Thá. Quyết định điều chỉnh đã chia dự án thành hai giai đoạn: giai đoạn I hoàn thiện đoạn 1 với tổng mức đầu tư 5.173 tỷ đồng, giai đoạn II cho đoạn 2 và 3 dự kiến thực hiện trong giai đoạn 2026–2030.
Đến tháng 6/2026, toàn bộ 317ha đất thuộc dự án đã hoàn thành bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng, bàn giao cho chủ đầu tư và nhà thầu. Trên thực địa, các hạng mục chính của giai đoạn I như cụm công trình đầu mối, cống, kênh dẫn thượng – hạ lưu, kè bảo vệ, lòng dẫn đoạn 1, 17 cầu giao thông, 63 cống tiêu và 7 trạm bơm tưới đang dần hoàn thiện, cùng hệ thống thiết bị cơ khí, điện. Việc cơ bản hoàn thành giai đoạn I đã hình thành công trình đầu mối lấy nước từ sông Đà, được xem là tiền đề cho giai đoạn II và các hạng mục bổ sung, hướng tới một hệ thống tiêu thoát nước, phòng chống lũ và cấp nước tưới đồng bộ cho phía Tây Hà Nội.
Tác động lên 21 xã, phường: Cơ hội và rủi ro cho cộng đồng
Điểm đáng chú ý là các dự án này không chỉ xử lý ô nhiễm nước thủ đô trên giấy, mà trực tiếp can thiệp vào không gian sống của hàng chục cộng đồng. Tuyến sông Nhuệ được cải tạo đi qua 19 xã, phường; nhánh sông Cầu Bây thuộc hệ thống Bắc Hưng Hải dài hơn 12km từ phường Long Biên đến xã Gia Lâm, được đầu tư 11.000 tỷ đồng theo hình thức PPP, hợp đồng BT và phấn đấu khởi công ngay trong tháng 9. Tổng thể hai dự án bao phủ 21 xã, phường, biến các dải đất ven sông thành nơi vừa chịu sức ép giải phóng mặt bằng, vừa mang kỳ vọng hưởng lợi về môi trường, hạ tầng và giao thông.
Theo cơ quan quản lý, một nguyên nhân chính khiến hệ thống sông Nhuệ – Đáy ô nhiễm cực kỳ nghiêm trọng là thiếu nguồn nước bổ cập, trong khi nước thải chưa qua xử lý vẫn xả thẳng vào sông. Nếu các nhà máy xử lý nước thải và hệ thống cống thu gom hai bên sông Nhuệ được xây đúng quy hoạch, cộng với trục sông Tích sau khôi phục, người dân có thể tận mắt thấy thay đổi: nước đỡ đen, mùi giảm, ngập úng nội đô và phía Tây giảm dần. Ngược lại, nếu chỉ nạo vét, kè bờ và mở đường mà không kiểm soát nguồn thải, các dự án sẽ biến bờ sông ô nhiễm thành dải bất động sản đẹp cho người khác, còn cư dân vẫn sống cạnh dòng nước bệnh.
Kết luận: Không thể cứu sông bằng bê tông nếu bỏ quên quản trị nước thải
Nhìn tổng thể, hai dự án khổng lồ về sông Nhuệ và sông Tích cho thấy Hà Nội đã thừa nhận quy mô của khủng hoảng ô nhiễm nước thủ đô và chọn giải pháp chi tiêu lớn, kết hợp PPP – BT, nạo vét – kè bờ – mở đường và xây nhà máy xử lý nước thải. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng không tự động đảm bảo kết quả. Bài học từ nhiều nơi là: nếu thiếu minh bạch trong chọn nhà đầu tư, định giá quỹ đất đối ứng và giám sát vận hành công trình, các dự án sẽ ưu tiên lợi ích bất động sản hơn sức khỏe dòng sông.
Ý nghĩa môi trường – xã hội của việc cải tạo sông Nhuệ, khôi phục sông Tích và cải tạo nhánh Cầu Bây sẽ chỉ thành hiện thực nếu dòng sông sau dự án có nước sạch hơn, khả năng tiêu thoát tốt hơn và người dân sống hai bên bờ có chất lượng sống cải thiện. "Dự án tiếp nước, cải tạo, khôi phục sông Tích sau khi hoàn thành sẽ cung cấp nước tưới cho khoảng 16.000ha đất nông nghiệp, cải thiện môi trường sinh thái, tăng cường tiêu thoát nước và thúc đẩy kinh tế – xã hội phía Tây" – đó là thước đo rõ ràng cho hiệu quả đầu tư. Cứu sông ở Hà Nội không thể chỉ là công trường bê tông dài 110km, mà phải là một chế độ quản trị nước thải mới, kiên trì và có trách nhiệm.
