Tri thức biển, dữ liệu biển và công nghệ biển là nền tảng chiến lược
Tri thức biển, dữ liệu biển số hóa và công nghệ biển tiên tiến là ba trụ cột cấu thành năng lực biển hiện đại, quyết định khả năng khai thác, quản lý và bảo vệ không gian đại dương, đồng thời bảo đảm phát triển kinh tế biển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh và hợp tác quốc tế ngày càng sâu rộng. Muốn trở thành quốc gia biển mạnh, tri thức biển Việt Nam không thể chỉ dừng ở kinh nghiệm ngư dân hay hiểu biết địa phương, mà phải là hệ thống khoa học, dữ liệu chuẩn hóa và công nghệ làm chủ. Thứ trưởng Bộ KH&CN Trần Trung Tính nhấn mạnh: Việt Nam cần mạnh về tri thức biển, dữ liệu biển và công nghệ biển để trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển và phát triển bền vững. Đây không phải khẩu hiệu, mà là yêu cầu cấp bách khi biển được xác định là không gian chiến lược của quốc gia.
Diễn đàn Biển 2026: Tín hiệu đổi cách nghĩ về phát triển biển
Diễn đàn Biển Việt Nam năm 2026 tại Hà Nội, nơi Thứ trưởng Trần Trung Tính đưa ra thông điệp về ba trụ cột tri thức, dữ liệu và công nghệ biển, đánh dấu sự chuyển dịch rõ rệt từ tư duy khai thác tài nguyên sang xây dựng năng lực biển dài hạn. Trước đó, hội thảo khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số triển khai Nghị quyết 20-NQ/TW tại Nha Trang đã xác định đây là thông điệp xuyên suốt của ngành khoa học và công nghệ. Điều đáng chú ý là diễn đàn không bàn nhiều về sản lượng khai thác hay quy mô đội tàu, mà tập trung vào cách Việt Nam sẽ mạnh lên từ chất lượng tri thức biển, khả năng phân tích dữ liệu biển số hóa và mức độ làm chủ công nghệ biển tiên tiến. Trong bối cảnh biển và đại dương là không gian liên thông toàn cầu, nơi các vấn đề tài nguyên, môi trường, khí hậu và phát triển biển bền vững đều mang tính xuyên biên giới, cách tiếp cận dựa trên tri thức và công nghệ là lựa chọn khôn ngoan, thay vì chạy theo khai thác ngắn hạn.
Làm chủ công nghệ biển tiên tiến: Thước đo mới của một quốc gia biển mạnh
Nếu trước đây sức mạnh biển thường được hiểu là số cảng, số tàu hay sản lượng đánh bắt, thì giai đoạn tới, thước đo sẽ là mức độ làm chủ công nghệ biển tiên tiến. Giai đoạn 2026–2030, Bộ KH&CN đề xuất bốn hướng hợp tác quốc tế trọng tâm để nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ, kết nối dữ liệu và phát triển nhân lực khoa học biển. Một hướng ưu tiên là hợp tác nghiên cứu, tiếp nhận, chuyển giao và làm chủ các công nghệ biển tiên tiến như phương tiện ngầm tự hành, viễn thám đại dương, cáp ngầm biển tốc độ cao, trung tâm dữ liệu biển, năng lượng tái tạo ngoài khơi và công nghệ sinh học biển. Ở đây có một quan điểm rất rõ: Việt Nam không thể chỉ "ứng dụng" công nghệ nhập khẩu mà phải chuyển sang "làm chủ" công nghệ, coi hiệu quả nhiệm vụ được đo bằng công nghệ làm chủ, sản phẩm tạo ra và năng lực quốc gia hình thành, thay vì số lượng đề tài hay báo cáo. Đây là bước nâng cấp tư duy, đặt quốc gia biển mạnh trên nền công nghệ chứ không trên số lượng.
Dữ liệu biển số hóa: Hạ tầng chiến lược cho kinh tế biển bền vững
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, nếu thiếu dữ liệu biển số hóa, mọi chiến lược biển chỉ là ước đoán. Ngành KH&CN xác định giai đoạn 2026–2030 sẽ coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược quốc gia, đồng thời tập trung nâng cao năng lực nghiên cứu biển và chuyển từ ứng dụng sang làm chủ công nghệ. Cùng với công nghệ, Bộ KH&CN đề xuất tăng cường hợp tác xây dựng và kết nối hạ tầng dữ liệu đại dương khu vực, toàn cầu, tham gia sâu hơn các chương trình quan trắc, chia sẻ và khai thác dữ liệu trong Thập kỷ Khoa học đại dương vì sự phát triển bền vững 2021–2030 của Liên Hợp Quốc. Điều này cho thấy tri thức biển Việt Nam không thể đóng kín trong biên giới quốc gia. Muốn phát triển kinh tế biển bền vững, Việt Nam phải đồng thời đóng góp dữ liệu, tham gia mạng lưới tri thức chung và dùng dữ liệu để thiết kế chính sách biển dựa trên bằng chứng, thay vì cảm tính hoặc sức ép ngắn hạn.
Ngoại giao khoa học biển và nhân lực: Hai đòn bẩy để không tụt lại phía sau
Một điểm nhấn tại diễn đàn là vai trò của ngoại giao khoa học biển như cầu nối giúp Việt Nam tiếp cận tri thức và công nghệ tiên tiến, đồng thời tham gia sâu hơn vào các mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Ở chiều ngược lại, đây là cơ hội để Việt Nam đóng góp sáng kiến vào giải quyết các vấn đề chung của biển và đại dương, từ tài nguyên, môi trường tới khí hậu và phát triển biển bền vững. Tuy nhiên, không thể có ngoại giao khoa học hiệu quả nếu thiếu đội ngũ nhà khoa học biển chất lượng cao. Vì vậy, một hướng hợp tác quan trọng trong giai đoạn 2026–2030 là đào tạo và thu hút nhân lực khoa học biển, nâng chất lượng hợp tác đào tạo quốc tế, mời chuyên gia hàng đầu tham gia trực tiếp các chương trình khoa học và công nghệ biển trọng điểm. Khi Việt Nam vừa mở rộng không gian phát triển, vừa tạo động lực tăng trưởng mới trên nền tri thức biển, dữ liệu và công nghệ, quốc gia biển mạnh sẽ không còn là mục tiêu xa vời mà là quỹ đạo phát triển có thể đạt tới, nếu quyết tâm đi đến cùng.
