“Giữa dòng hợp lưu”: Khi ký ức địa phương bước vào không gian trưng bày
Triển lãm ảnh đầm Thị Nại “Giữa dòng hợp lưu” là sự kiện nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam trưng bày 13 dự án độc lập, ghi lại đời sống, sinh kế, văn hóa và những biến đổi môi trường quanh vùng đầm ven biển, qua đó cho thấy mối gắn bó phức tạp giữa con người và thiên nhiên trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa tăng tốc.
Điều đáng nói ở triển lãm này không phải là số lượng ảnh, mà là thái độ: ảnh tư liệu được dùng như một cách đối thoại với cộng đồng, chứ không chỉ để “ngắm cảnh”. Tại Viện Trao đổi văn hóa với Pháp (IDECAF), 31 Thái Văn Lung, TP. Hồ Chí Minh, từ ngày 15-10 đến 1-11-2026, người xem có thể tự do vào cửa, đi dọc những bức tường treo ảnh phong cảnh tự nhiên xen chân dung đời thường, để nhận ra đầm Thị Nại không chỉ là một vùng nước đẹp, mà là một không gian sống đang đổi thay từng ngày.
Ở đây, thông điệp được đặt lên trước kỹ thuật. 13 câu chuyện ảnh không cố gắng tô vẽ, mà kiên nhẫn ghi lại những chi tiết nhỏ: một cái nhìn của ngư dân trước chuyến biển, một bãi bùn bị xẻ đôi bởi công trình mới, một đứa trẻ trên xã đảo nhìn về phía cầu Thị Nại. Đó là cách triển lãm mở đầu cuộc tranh luận về việc chúng ta đang sống cùng, hay đang lấn át, vùng đầm này.
Từ lớp học thực địa đến 13 câu chuyện độc lập
Ít ai nghĩ rằng một khóa học 5 ngày có thể tạo ra 13 dự án nhiếp ảnh tư liệu hoàn chỉnh, nhưng “Giữa dòng hợp lưu” chứng minh điều ngược lại. Dưới sự hướng dẫn của ba nhiếp ảnh gia Nicolas Cornet, Bình Đặng và Hà Đào, các học viên dành trọn tháng 3-2026 để bám sát thực địa: gặp gỡ cộng đồng, trò chuyện với ngư dân, theo chân người buôn bán ở chợ hải sản, cùng thợ lặn xuống nước tìm vẹm đen.
Chính nhịp làm việc “ăn ngủ với địa phương” này tạo nên chất liệu sống cho ảnh. Nội dung triển lãm tập trung vào sinh kế, văn hóa cộng đồng và những thay đổi của cảnh quan, từ cảng cá, chợ hải sản đêm đến rạng sáng, nghề lặn bắt vẹm đen, đời sống trẻ em xã đảo, cho tới sự chuyển đổi không gian quanh cầu Thị Nại. Mỗi nhóm ảnh là một lát cắt, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành bản đồ cảm xúc của cả vùng đầm.
Điểm đáng chú ý là các dự án không né tránh những chủ đề nhạy cảm. Một số bộ ảnh thẳng thắn đề cập tác động của đô thị hóa, phát triển du lịch và công nghiệp lên môi trường sống quanh đầm. Ở đây, nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam không chỉ ghi chép, mà còn đặt câu hỏi: chúng ta chấp nhận đánh đổi điều gì để có thêm cầu, khu công nghiệp, khu nghỉ dưỡng?
Sinh kế và thiên nhiên: ống kính như một lời nhắc trách nhiệm
Nếu phải chọn một trục chính để đọc triển lãm, đó sẽ là mối quan hệ giữa sinh kế và thiên nhiên. Qua ống kính, người xem có cơ hội quan sát cận cảnh đời sống thường nhật và sinh kế của cư dân địa phương, vẻ đẹp văn hóa gắn với môi trường sông nước, cùng những biến đổi của cảnh quan dưới sức ép biến đổi khí hậu. Ảnh phong cảnh tự nhiên ở đây không chỉ để ngợi ca, mà để làm nền cho câu chuyện con người.
Những khay cá ướt lạnh dưới ánh đèn vàng chợ đêm, những thân người lặn sâu trong làn nước đục, những mái nhà chênh vênh trước bờ kè mới… tất cả cho thấy sinh kế của cộng đồng phụ thuộc chặt chẽ vào sức khỏe của vùng đầm. Thông qua 13 dự án với những góc nhìn khác nhau, “Giữa dòng hợp lưu” góp phần lưu giữ ký ức địa phương, phản ánh sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, đồng thời gợi mở suy ngẫm về sinh kế và sự biến đổi của vùng đầm Thị Nại.
Ở tầng sâu hơn, triển lãm khẳng định vai trò của nhiếp ảnh tư liệu như một công cụ kết nối bằng sự đồng cảm, khơi gợi ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân với môi trường xung quanh. Khi người xem đứng trước những bức ảnh ấy, câu hỏi không còn là “ảnh đẹp không?”, mà là “mình đang góp phần vào sự thay đổi này theo cách nào?”.
Nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam trước thời đại trí tuệ nhân tạo
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, triển lãm “Giữa dòng hợp lưu” đưa ra một lập luận thuyết phục: trải nghiệm thực địa và tiếp xúc trực tiếp vẫn là linh hồn của nhiếp ảnh tư liệu Việt Nam. Ở đây, mỗi khung hình là kết quả của việc đứng dưới mưa, chờ một con thuyền cập bến, lắng nghe câu chuyện của người phụ nữ bán cá, chứ không phải sản phẩm của thuật toán.
Triển lãm nhấn mạnh giá trị của nhiếp ảnh tư liệu trong việc phản ánh thực tế thông qua quan sát, tiếp xúc và tìm hiểu trực tiếp. Câu chuyện không dừng ở việc “ghi lại hình ảnh”, mà là trách nhiệm của người chụp với câu chuyện được kể: họ chọn đứng về phía ai, họ cho ai xuất hiện trong khung hình, họ để im lặng hay để nhân vật lên tiếng.
Theo các đơn vị tổ chức, dự án được khởi xướng bởi Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam và Viện Pháp tại Việt Nam, với sự tài trợ của Quỹ Đội ngũ Pháp thuộc Bộ Châu Âu và Ngoại giao Pháp. Đây không chỉ là hỗ trợ tài chính, mà là một tuyên bố: nhiếp ảnh tư liệu vẫn cần được đầu tư như một hình thức nghệ thuật và một công cụ xã hội, nhất là khi hình ảnh giả ngày càng dễ tạo ra.
Kết luận: Rời phòng triển lãm với một câu hỏi mang tên Thị Nại
“Giữa dòng hợp lưu” không phải là triển lãm để xem xong rồi quên. Bằng 13 câu chuyện ảnh đầm Thị Nại, sự kiện này buộc người xem phải tự định vị mình trong mối quan hệ với thiên nhiên: chúng ta là người đồng hành hay kẻ tiêu thụ cảnh quan.
Với việc mở cửa tự do cho công chúng, triển lãm trở thành một lời mời rộng rãi: bất kỳ ai quan tâm đến môi trường, văn hóa địa phương, nhiếp ảnh tư liệu hay đơn giản là tò mò về một vùng đầm ven biển đều có thể bước vào, quan sát và suy nghĩ. Ở đó, ảnh phong cảnh tự nhiên, chân dung, đời sống thường nhật hòa vào nhau, tạo nên một dòng chảy hình ảnh đúng với tên gọi “Giữa dòng hợp lưu”.
Điều quan trọng nhất mà triển lãm để lại không phải là kỹ thuật chụp, mà là cảm giác cấp bách: nếu không kịp ghi lại và suy nghĩ về sinh kế và thiên nhiên hôm nay, ngày mai có thể chúng ta sẽ chỉ còn xem lại một vùng đầm đã khác. Nhiếp ảnh tư liệu, trong trường hợp Thị Nại, không chỉ là nghệ thuật; đó là một hình thức lưu giữ ký ức và cảnh báo sớm cho cộng đồng.
