Nhiếp ảnh nông thôn Việt Nam: không chỉ đẹp, mà phải biết kể chuyện
Nhiếp ảnh nông thôn Việt Nam là thực hành ghi hình đời sống làng quê, nơi cánh đồng, nếp nhà và con người được nhìn như một câu chuyện đang chuyển động giữa truyền thống và phát triển, vừa lưu giữ ký ức, vừa cho thấy cách cộng đồng thích ứng với những đổi thay kinh tế – xã hội. Người cầm máy không chỉ săn lùng “ảnh miền quê” đẹp mà dùng từng khung hình để ghi lại sự thay đổi, biến những đám mây, đường làng, ruộng lúa thành bằng chứng sống về một giai đoạn lịch sử của nông thôn.
Góc nhìn ấy đòi hỏi thái độ: hoặc chụp cho đẹp, hoặc chụp để kể câu chuyện cộng đồng nông thôn. Nếu coi bức ảnh là trang nhật ký, chúng ta sẽ hiểu vì sao cánh đồng Lam Thành hay làng Tân Trào bước lên không gian số như những nhân vật chính, chứ không phải bối cảnh phụ trong hành trình phát triển.
Từ cánh đồng Lam Thành: khi ruộng vừng, lúa ST25 bước vào không gian số
Ở xóm Hưng Lợi 1, xã Lam Thành, anh Trần Đình Tuấn (SN 1989) không nhìn ruộng vừng, ruộng lúa chỉ như nơi sản xuất hạt vừng, hạt gạo, mà như chất liệu để kể câu chuyện về vùng đất và người làm nông. Hơn 3,5 ha vừng được anh đưa vào sản xuất trên diện tích từng có nguy cơ bỏ vụ vì người dân e ngại thời tiết thất thường. Cùng lúc, anh còn mượn gần 20 ha ruộng bỏ hoang để trồng lúa ST25, tổ chức toàn bộ khâu sản xuất bằng máy để đồng ruộng vận hành như một hệ thống hiện đại.
Quan trọng hơn, anh Tuấn chủ động biến những cánh đồng ấy thành sân khấu cho nhiếp ảnh nông thôn Việt Nam. Một sáng giữa mùa hoa vừng, những bông hoa trắng nổi lên trên nền xanh của ruộng, phía trước là dòng Lam, phía xa là núi. Từ khung cảnh đó, anh nghĩ đến những bức ảnh, thước phim, MV, những phiên Megalive theo mùa vụ và cuộc thi ảnh “Sắc hoa cánh đồng vừng” để người trẻ, người tiêu dùng nhìn thấy sản phẩm ngay từ nơi nó được làm ra.
Ở đây, “ảnh miền quê” không dừng lại ở vẻ đẹp cánh đồng. Nó gắn với chiến lược tổ chức sản xuất khoa học – từ hệ thống mương 1–1,5 m cho “cấp nước nhanh” và “rút nước nhanh” đến việc tính đường nước từ khi làm mặt ruộng để giảm phụ thuộc vào mưa lũ bất ngờ. Khi anh Tuấn lấy các mức giá gạo 28.000 đồng/kg, hơn 30.000 đồng/kg, thậm chí 40.000–45.000 đồng/kg để minh họa sức nặng của chất lượng và thương hiệu, ta thấy rõ: hình ảnh chỉ có giá trị khi đi cùng giá trị nội tại của nông sản.
Tân Trào: ảnh miền quê trên nền ký ức chiến khu và homestay trẻ
Nếu Lam Thành đưa cánh đồng lên nền tảng số, thì Tân Trào lại để nếp nhà sàn, ruộng lúa và tiếng đàn tính hiện lên qua những khung hình gắn với du lịch cộng đồng. Làng quê yên bình tại thôn Tân Lập, xã Tân Trào được ghi lại trong các bức ảnh với sân bóng chuyền, nhà văn hóa, những chiếc xe dừng trước cổng nhà sàn khi trời sẩm tối, tiếng hát Then da diết, tự tình cùng nhóm khách ngồi trước sân hòa nhịp theo từng giai điệu. Đó là nhiếp ảnh nông thôn Việt Nam trong đời sống thực: bám sát nhịp thở của cộng đồng, không tô vẽ, không mỹ miều quá mức.
Trong những người trẻ ở Tân Lập trở về làm du lịch có Hoàng My và Bế Diệu Linh – những cử nhân rời thành phố về quê, lập Công ty TNHH Dịch vụ và Du lịch Tân Trào, đưa khách vào những nếp nhà sàn, kết nối các hộ dân và tạo trải nghiệm gắn với đời sống cộng đồng. Trưởng thôn Bế Văn Dự thẳng thắn rằng khó khăn lớn nhất với nhiều hộ là vốn; có gia đình đầu tư hàng tỷ đồng, nhưng không phải ai cũng dám vay 400–500 triệu đồng để sửa nhà, làm homestay khi chưa biết bao giờ thu hồi vốn.
Những nếp nhà sàn của người Tày ở Tân Trào hôm nay đã có thêm một đời sống mới, với 18 homestay ở riêng thôn Tân Lập. Song như Diệu Linh nói, “giữ lại những thứ cũ trong một đời sống đã thay đổi không phải chuyện dễ. Có những thứ chỉ có thể tái tạo phần nào, cách gìn giữ cũng phải khác đi”. Chính trong khoảng căng đó, mỗi bức ảnh miền quê – từ đám cưới Tày dựng lại đến những tay đàn nhí trong đội văn nghệ – trở thành tài liệu thị giác giúp cộng đồng tự nhận diện mình giữa đà phát triển du lịch.
Miền quê cách mạng: khi ký ức truyền miệng gặp ký ức bằng hình
Tại thôn Bắc Sơn, xã Can Lộc, câu chuyện cộng đồng nông thôn lại bắt đầu từ lời kể hơn là máy ảnh. Mỗi dịp thu về, cựu chiến binh Ngô Đình Danh vẫn kể cho con cháu về quê hương, với ký ức được truyền lại từ cha ông rồi bồi đắp qua những năm tháng chiến đấu và chứng kiến từng bước đổi thay của quê nhà. Ông nói rõ lý do: phải để thế hệ sau tự hào, biết ơn và hiểu rằng cuộc sống hôm nay được đánh đổi bằng rất nhiều hy sinh, gian khổ của cha ông. Những câu chuyện đó chính là bản thảo cho mọi dự án nhiếp ảnh nông thôn tại vùng quê cách mạng.
Ở Can Lộc, mỗi địa danh – từ bến đò Thượng Trụ, nền Huyện đường đến tượng đài Xô viết Nghệ Tĩnh – đều gắn với dấu mốc lịch sử, vẫn được gìn giữ như chứng nhân của một thời kỳ đặc biệt. Gần một thế kỷ trôi qua, những địa danh ấy vẫn hiện diện, những câu chuyện được kể mãi, tiếp thêm niềm tự hào cho các thế hệ. Đồng thời, từ vùng quê từng trải qua chiến tranh, Can Lộc đang vươn mình thành vùng trung tâm năng động, với hạ tầng được đầu tư, không gian đô thị mở rộng, công nghiệp, thương mại, dịch vụ phát triển.
Từ những miền quê cách mạng năm xưa, những con đường mới, vùng sản xuất mới, không gian công nghiệp, thương mại, dịch vụ đang mở ra nhiều cơ hội phát triển. Những đổi thay hôm nay chính là cách thế hệ sau viết tiếp câu chuyện của cha ông, để những miền quê từng làm nên lịch sử mang sắc màu mới trên bản đồ phát triển của Hà Tĩnh. Khi nhiếp ảnh xuất hiện ở đây – dù dưới dạng ảnh tư liệu hay dự án nghệ thuật – nó không thể trung lập: buộc phải đặt hai lớp hình ảnh cạnh nhau, lớp ký ức và lớp hiện tại, để cộng đồng tự trả lời mình đang đi về đâu.
Kết nối cảnh quan và con người: vì sao ảnh miền quê cần thái độ
Điểm chung giữa Lam Thành, Tân Trào và các miền quê cách mạng là ở chỗ: mọi khung hình nông thôn đều gắn với con người cụ thể, với quyết định sản xuất, làm du lịch, kể chuyện. Một sáng giữa mùa hoa vừng, hình ảnh hoa trắng, nền ruộng xanh, dòng Lam và núi xa chỉ đẹp khi ta biết rằng dưới lớp cảnh quan đó là người nông dân đang tính đường nước để cây trồng bớt phụ thuộc thời tiết, là cộng đồng trẻ tổ chức cuộc thi ảnh để giới thiệu nông sản.
Ở Tân Trào, hình ảnh cô gái Tày nép bên hiên, chàng trai khoác áo chàm chú rể trong đám cưới diễn cho khách xem, hay cụ Hoàng Trung Ngọc vừa chẻ giang vừa kể chuyện về ông Ké, tất cả đều là cách dùng diễn xướng và hình ảnh để giữ ký ức trong một đời sống đã thay đổi. Còn tại Can Lộc, những địa danh, tượng đài và đường mới cho thấy: nếu không chủ động ghi lại sự thay đổi, không ai đảm bảo ký ức sẽ còn nguyên vẹn khi không gian công nghiệp, thương mại, dịch vụ tiếp tục mở rộng.
Nhiếp ảnh nông thôn Việt Nam vì thế không nên bị xem nhẹ như “ảnh cho đẹp” trên mạng xã hội. Nó là công cụ để cộng đồng tự định nghĩa mình, để nông sản có câu chuyện riêng, để du lịch không tách khỏi đời sống bản địa, và để những miền quê từng làm nên lịch sử bước vào tương lai mà vẫn nhận ra chính mình. Nếu người cầm máy hiểu rõ trách nhiệm ấy, mỗi tấm ảnh miền quê sẽ là một lời nhắn gửi bền lâu hơn bất kỳ khẩu hiệu phát triển nào.
