Làng nghề mộc truyền thống: Từ niềm tự hào đến bài toán sinh tồn
Làng nghề mộc truyền thống là những cộng đồng làm nghề mộc lâu đời, dựa trên kỹ năng chạm khắc gỗ thủ công truyền từ đời này sang đời khác, chuyên sản xuất gỗ nội thất, đồ gỗ mỹ nghệ và tượng linh vật phục vụ nhu cầu sinh hoạt, tín ngưỡng và trang trí của người dân trong và ngoài địa phương. Hình ảnh Thượng Quán hối hả tăng tốc sản xuất tượng và linh vật gỗ dịp cuối năm, khi nhu cầu người dân tăng cao, cho thấy sức sống bền bỉ của nghề mộc điêu khắc dù kinh tế chung khó khăn. Cùng lúc, Phương Độ vẫn cố duy trì nghề sau khoảng 60 năm hình thành, từng có trên 60 hộ sản xuất và tạo việc làm cho hàng trăm lao động. Nhưng phía sau sự nhộn nhịp mùa vụ là những vết rạn cấu trúc đang đe dọa tương lai.
Giằng co giữa quy mô sản xuất và bản sắc chạm khắc gỗ thủ công
Nếu phải chỉ ra ranh giới sống còn của làng nghề mộc truyền thống hiện nay, đó là bài toán quy mô. Muốn cạnh tranh với sản xuất công nghiệp, họ buộc phải tăng sản lượng mà không được đánh mất linh hồn chạm khắc gỗ thủ công. Ở Thượng Quán, mỗi cơ sở dùng máy đục CNC có thể cho ra 7–10 tượng hoặc linh vật đục thô mỗi ngày, trong khi đục tay một con linh vật phải mất 3–4 ngày tùy mẫu. Câu hỏi đặt ra là: chấp nhận tốc độ để tồn tại hay giữ chậm rãi để bảo toàn giá trị? Những xưởng kết hợp hai hình thức – máy làm thô, tay hoàn thiện chi tiết – đang cố tìm một lối đi ở giữa. Tuy nhiên, nếu không nâng được quy mô đồng đều, các làng nghề sẽ mãi ở thế yếu trước các nhà máy gỗ nội thất sản xuất hàng loạt, giá rẻ và giao hàng nhanh.
Nhân lực thợ mộc suy giảm: khoảng trống thế hệ và nguy cơ đứt mạch nghề
Khủng hoảng lớn nhất của làng nghề mộc không còn là máy móc hay vốn, mà là nhân lực thợ mộc. Tại Thượng Quán, trước đây 80% nhân khẩu làm nghề mộc điêu khắc, nay chỉ còn khoảng 60% gia đình bám nghề do sức tiêu thụ giảm. Ở Phương Độ, từ chỗ hơn 60 hộ tham gia sản xuất, tạo việc làm cho hàng trăm lao động, nhiều cơ sở đã phải thu hẹp, số lao động giảm đáng kể. Một bộ phận lao động chuyển sang làm công nhân, chăn nuôi hoặc kinh doanh để có thu nhập ổn định. Đây không chỉ là dịch chuyển việc làm, mà là sự đứt đoạn truyền nghề. Nếu lớp trẻ không còn thấy nghề mộc là một lựa chọn có tương lai – cả về thu nhập lẫn vị thế xã hội – thì những bí quyết chạm, đục, phối dáng gỗ truyền đời sẽ biến mất, dù máy CNC có hiện đại đến đâu.
Chất lượng, đầu ra và áp lực thích ứng thị trường hiện đại
Chất lượng sản phẩm và đầu ra thị trường đang là hai “nút thắt cổ chai” khiến các làng nghề mộc truyền thống bị mắc kẹt. Ngay tại Thượng Quán, các hộ phải tính toán kỹ hơn vì kinh tế khó khăn, buộc mọi công đoạn đục tượng, linh vật phải đáp ứng yêu cầu đầu ra với mục tiêu mẫu mã đẹp, bắt mắt để giữ khách. Muộn màng nhận ra, sản xuất nhỏ lẻ và kiểu làm “có gì bán nấy” không còn phù hợp. Phương Độ dù được công nhận làng nghề từ năm 2010 nhưng diện mạo chưa thay đổi nhiều, quy mô vẫn nhỏ, tiềm năng sản phẩm và văn hóa bản địa chưa được khai thác tương xứng. Một tín hiệu tích cực: nhiều gia đình ở Thượng Quán đã đầu tư máy CNC, bán hàng online để thích ứng thời kỳ công nghệ số; địa phương khác thì thử gắn làng nghề với du lịch trải nghiệm để quảng bá sản phẩm và văn hóa địa phương. Đây là cách tiếp cận kinh doanh mới mà nếu chậm nắm bắt, các làng nghề sẽ tụt lại phía sau.
Từ “giữ nghề” sang “làm nghề có lãi”: Lựa chọn không thể trì hoãn
Điểm chung của Thượng Quán và Phương Độ là tinh thần bền bỉ “còn người còn nghề”. Người Thượng Quán vẫn miệt mài hoàn thiện tượng dê – linh vật năm 2027 – với yêu cầu đẹp, đúng kích thước, thần thái sinh động để kịp bán buôn và bán online từ tháng 10. Người Phương Độ dù nhu cầu đồ gỗ tự nhiên chỉ còn 20–30% so với trước nhưng vẫn duy trì xưởng, nhận việc khi có đơn hàng. Tuy vậy, nếu các làng nghề chỉ dừng ở mục tiêu “giữ nghề” mà không chuyển sang “làm nghề có lãi” bằng cách tăng quy mô hợp lý, chuyên nghiệp hóa marketing, đa dạng hóa sản phẩm và gắn với du lịch, thì sự kiên trì sẽ trở thành hy sinh âm thầm. Tương lai của làng nghề mộc truyền thống vì thế không nằm ở sự hoài niệm, mà ở quyết tâm chấp nhận thay đổi – ngay bây giờ.
