Từ xưởng mộc đến thị trường số: khoảng cách bị xoá mờ
Chuyển đổi số ở các làng nghề mộc truyền thống là quá trình đưa sản phẩm gỗ thủ công, câu chuyện văn hóa và kỹ thuật chế tác lên nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và livestream, giúp rút ngắn khoảng cách giữa xưởng sản xuất và người tiêu dùng, mở rộng thị trường từ phạm vi làng xã ra toàn quốc, nhưng vẫn giữ nguyên hồn nghề và phương thức chế tác đã được truyền qua nhiều thế hệ. Quan điểm cần khẳng định ngay: nếu không bước lên “chợ số”, làng nghề mộc sẽ mãi quanh quẩn trong biên giới địa phương, dễ bị lấn át bởi hàng công nghiệp rẻ, nhanh nhưng lạnh lẽo. Trước đây, khi thương mại điện tử chưa phổ biến, sản phẩm của các làng nghề, hợp tác xã và hộ kinh doanh nhỏ hầu như chỉ được tiêu thụ trong phạm vi địa phương, phụ thuộc vào những mối quen và chợ truyền thống. Sự xuất hiện của thương mại điện tử thủ công và các phiên livestream sản phẩm gỗ đã đảo chiều thế trận: người thợ mộc không cần rời khỏi xưởng, khách hàng ở nhiều tỉnh thành vẫn có thể xem tận mắt, hỏi tận nơi, đặt mua ngay trên màn hình điện thoại.
Livestream sản phẩm gỗ: cánh cửa mới của làng nghề mộc số hóa
Làng nghề mộc số hóa không chỉ là đăng vài tấm ảnh sản phẩm lên mạng, mà là cả một chiến lược kể chuyện nghề qua màn hình điện thoại. Ở Sơn Đồng, nơi nổi tiếng với đồ thờ gỗ chạm khắc tinh xảo, livestream đã trở thành kênh giới thiệu sản phẩm và câu chuyện người thợ, giúp người xem nghe nghệ nhân trình bày về chất liệu, kỹ thuật và giá trị văn hóa phía sau từng pho tượng, hoành phi, câu đối. Theo nghệ nhân Nguyễn Việt Dũng, các nghệ nhân Sơn Đồng lên kế hoạch tổ chức loạt livestream trong tháng 9 nhằm quảng bá sâu hơn dòng sản phẩm tạc tượng truyền thống đến công chúng rộng rãi. Ở Thường Tín, nơi tập trung 11 làng nghề, chính quyền xã tổ chức 4 phiên livestream trong tháng 8 để giới thiệu cả mộc điêu khắc và đồ gỗ Nhị Khê cùng các sản phẩm khác như chăn, ga, gối, đệm Trát Cầu, lược sừng Thụy Ứng. "Trong một phiên livestream giới thiệu sản phẩm OCOP và đồ gỗ mỹ nghệ, chương trình thu hút 12.805 lượt xem, hơn 800 lượt tương tác cùng nhiều liên hệ tư vấn mua hàng". Đó là con số mà bất cứ cửa hàng gỗ truyền thống nào cũng khó đạt được nếu chỉ trông vào khách ghé qua cửa.
Chuẩn hóa quảng bá, kể chuyện văn hóa để nâng giá trị gỗ thủ công
Điều đáng bàn không phải chỉ là việc bán được thêm vài đơn hàng, mà là cách chuyển đổi số giúp các làng nghề mộc kể được câu chuyện văn hóa, từ đó nâng giá trị sản phẩm. Những mặt hàng thủ công như lụa Vạn Phúc, nón lá Tri Lễ, gốm Bát Tràng, mây tre đan Phú Vinh, Phú Nghĩa được đưa lên môi trường số như những đại diện cho ký ức nghề, vùng đất và con người. Gỗ cũng vậy: một chiếc bàn thờ hay bộ hoành phi câu đối khi được giải thích về tích chữ, kiểu chạm, loại gỗ và công phu chế tác sẽ trở thành tác phẩm văn hóa, không chỉ là món nội thất truyền thống trực tuyến vô danh. Các nền tảng video ngắn, livestream và nội dung sáng tạo cho phép người tiêu dùng không chỉ biết đến sản phẩm, mà còn hiểu câu chuyện và giá trị văn hóa của từng địa phương. Livestream nón lá làng Tri Lễ hướng dẫn khán giả qua từng bước làm nón, giới thiệu hơn 10 loại nón từ nón cổ, nón Lam Xung đến nón Ho Chi Minh, thu hút hàng nghìn lượt xem và tương tác. Mô hình này hoàn toàn có thể – và cần được – áp dụng cho sản phẩm gỗ, nơi mỗi đường chạm đều đáng để dành vài phút giải thích trên sóng trực tiếp.
Chính quyền, giới trẻ và nền tảng số: trục liên kết mới cho thương mại điện tử thủ công
Nếu trước đây người thợ mộc gần như đơn độc lo đầu ra, thì trên “chợ số” đã xuất hiện một trục liên kết mới: chính quyền – người trẻ – nền tảng số. Hà Nội đặt mục tiêu đưa ít nhất 2.000 sản phẩm và dịch vụ lên nền tảng số trong chiến dịch 100 ngày về nhiệm vụ chuyển đổi số. 126 xã, phường đồng loạt tổ chức các phiên livestream quảng bá sản phẩm OCOP, nông sản đặc sản và dịch vụ du lịch, trong đó có nhiều sản phẩm làng nghề mộc và đồ gỗ mỹ nghệ. Tại Phú Xuyên, Đoàn Thanh niên phối hợp Hội Nông dân và Hội Phụ nữ đứng ra kết nối cơ sở sản xuất, doanh nghiệp, hợp tác xã; thanh niên đảm nhiệm khâu khảo sát nguồn hàng, xây dựng kịch bản, chuẩn bị thiết bị và dẫn các phiên bán hàng, giúp người sản xuất quen với kỹ năng bán hàng hiện đại và tăng sức cạnh tranh trong thời đại số. Từ 4 phiên livestream tại khu vực Xuân Mai đến hoạt động thường xuyên ở Phú Xuyên, một mô hình đang hình thành: chính quyền làm bệ đỡ, người sản xuất chủ động đưa sản phẩm lên nền tảng số, còn livestream và thương mại điện tử thủ công đóng vai trò cầu nối trực tiếp tới người tiêu dùng, rút ngắn cung đường từ xưởng đến khách hàng.
Từ đơn hàng tăng 60% đến tương lai nội thất truyền thống trực tuyến
Chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu khi có thể đo bằng những con số cụ thể: sản phẩm bán được, đơn hàng tăng, thị trường mở rộng và người sản xuất thay đổi cách kinh doanh. Sau một phiên livestream giới thiệu hơn 60 mặt hàng nông sản chế biến tới hơn 11.000 lượt người xem trên Facebook, YouTube và fanpage địa phương, số lượng đơn hàng của Hợp tác xã Tâm Anh tăng khoảng 60% so với trước đó. Đó là bằng chứng cho thấy công nghệ đang giúp cả những hợp tác xã nhỏ, hộ nghề gia đình nhân rộng quy mô mà không cần rời làng hay thay đổi cách sản xuất cốt lõi. Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống đã được công nhận. Thành phố tiếp tục triển khai các chương trình khuyến mại gắn với kinh tế số, thương mại điện tử và thanh toán không tiền mặt, cùng các sự kiện như "Tháng Khuyến mại số", "Ngày chuyển đổi số tiêu dùng xanh", "Đêm không ngủ" để kích cầu tiêu dùng và thúc đẩy kinh tế ban đêm. Nếu làng nghề mộc biết tận dụng nhịp chuyển này, nội thất truyền thống trực tuyến sẽ không chỉ là vài gian hàng rải rác, mà có thể trở thành một dòng sản phẩm chủ lực, dung hòa được cả tinh thần thủ công lẫn cuộc chơi số hóa.
