Homeschooling là gì và vì sao đang gây tranh cãi ở Việt Nam?
Homeschooling là hình thức giáo dục tại nhà trong đó trẻ không đến trường mà việc học được tổ chức chủ yếu tại nhà, thường do cha mẹ hoặc gia sư đảm nhiệm việc giảng dạy, với chương trình và cách tổ chức linh hoạt theo lựa chọn của gia đình.
Tại các đô thị lớn, nhiều phụ huynh bắt đầu xem homeschooling như một lựa chọn “thời thượng” cho con, nhất là những gia đình có kế hoạch định cư, di chuyển liên tục hoặc không hài lòng với trường phổ thông hiện tại. Sự thật là nhu cầu này không thể phủ nhận: trẻ có bệnh mãn tính, bị bạo hành ở trường, vận động viên hay nghệ sĩ có lịch tập luyện dày đặc… đều là những nhóm có thể phù hợp với học tại nhà. Nhưng trong bối cảnh hệ thống luật giáo dục Việt Nam vẫn xem tiểu học là cấp học bắt buộc và yêu cầu mọi trẻ em phải đến trường để hoàn thành cấp này, sự bùng nổ của homeschooling Việt Nam đang đặt ra câu hỏi: phụ huynh đang mở rộng cơ hội cho con, hay vô tình đẩy con ra ngoài vùng an toàn pháp lý?
Các mô hình homeschooling phổ biến và khoảng trống quản lý
Điều nguy hiểm nhất hiện nay không phải là ý định muốn đồng hành nhiều hơn với con của phụ huynh, mà là việc các mô hình homeschooling phát triển nhanh hơn nhiều so với quy định giáo dục tại nhà hiện có. Hệ thống pháp lý chưa kịp định nghĩa rõ homeschooling Việt Nam là gì, hợp thức ở mức độ nào, ai chịu trách nhiệm kiểm soát chất lượng.
Trong thực tế, có ít nhất hai dạng hình thức đã xuất hiện rõ nét. Dạng Solo/Independent family là khi một gia đình tự dạy con mình, không liên kết với ai, không theo chương trình chuẩn mực nào; đây là dạng khó giám sát chất lượng nhất. Dạng thứ hai là Co-op/Pod, khi vài gia đình gộp 3–15 trẻ lại, chia nhau dạy các môn theo thế mạnh của từng phụ huynh, nhóm trẻ gặp nhau 1–2 buổi mỗi tuần hoặc hơn. Trên lý thuyết, các mô hình Umbrella school hay Online/Virtual school có thể tạo thêm lựa chọn, nhưng hiện Việt Nam chưa cấp phép cho những trường ô dù như vậy. Nói cách khác, thị trường đang vận hành trước, còn pháp lý homeschooling vẫn… vắng mặt.
Cảnh báo từ cơ quan giáo dục: trẻ em đang chịu rủi ro gì?
Khi Sở GD-ĐT TP.HCM phải chuyển một số vụ việc homeschooling sang cơ quan công an, đó không còn là chuyện “chọn phương án giáo dục linh hoạt” nữa. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều phụ huynh cho con học hết lớp 1, thậm chí từ lớp 1 đến lớp 5 theo các chương trình tự xây dựng, rồi đến khi chuẩn bị vào lớp 6 mới quay lại xin cho con vào trường.
Một số trung tâm tự nhận có chức năng dạy văn hóa đã cho giáo viên đến nhà dạy, tự đánh giá và cấp giấy chứng nhận hoàn thành lớp học, dù họ không hề có thẩm quyền này. Đây là dạng “trường ma” trá hình: trung tâm không được phép dạy các môn văn hóa nhưng vẫn phát giấy chứng nhận như bằng thật. Trong khi đó, cấp tiểu học là giáo dục bắt buộc, Nhà nước bảo đảm điều kiện giảng dạy và phụ huynh có nghĩa vụ phải cho con đi học. Khi không đến trường, trẻ có nguy cơ không được tiếp cận đầy đủ chương trình phổ thông, thiếu hoạt động rèn kỹ năng, hạn chế cơ hội giao lưu với bạn bè, và bị thiệt thòi trong quá trình phát triển nhận thức – xã hội.
Tăng quan tâm, nhất là trong cộng đồng quốc tế, nhưng pháp lý vẫn mơ hồ
Homeschooling đang trở thành xu hướng được quan tâm ngày càng nhiều, đặc biệt trong các gia đình có yếu tố quốc tế: cha mẹ làm việc ở nước ngoài, dự định định cư, hay phải di chuyển liên tục. Một phụ huynh để hai con 7 và 9 tuổi ở Việt Nam, gửi con vào trung tâm tư nhân học ba ngày mỗi tuần với thời khóa biểu theo chủ đề thay vì môn học truyền thống – và trường hợp này không hiếm.
Dưới góc độ tâm lý, giai đoạn từ 6–7 đến 11–12 tuổi là lúc trẻ cần nhóm bạn đa dạng để học quy tắc xã hội, tập nhìn thế giới từ nhiều góc nhìn khác nhau. Học tại nhà có thể giúp cá nhân hóa nhịp độ học, nhưng nếu thiếu môi trường tương tác phong phú, trẻ dễ thu hẹp thế giới của mình. Ở góc độ chuyên môn, có ý kiến cho rằng homeschooling nên được xem xét công nhận và quản lý để phụ huynh không phải tự mò mẫm theo các “chuyên gia nửa mùa” trên mạng. Đồng thời, nhiều nhà giáo dục nhấn mạnh mô hình này cần một khung pháp lý rõ ràng để hài hòa giữa nhu cầu phụ huynh, quyền lợi của trẻ và đặc thù giáo dục Việt Nam.
Homeschooling chưa có ‘tấm áo’ pháp lý: phụ huynh nên làm gì?
Điểm mấu chốt hiện nay là: homeschooling ở Việt Nam đang vận hành trong vùng xám pháp lý. Cấp tiểu học vẫn là giáo dục bắt buộc và quy định hiện hành không công nhận việc cho trẻ tiểu học hoàn toàn học tại nhà thay cho đến trường. Trong bối cảnh đó, bất cứ lời quảng cáo nào về lộ trình “học tại nhà hợp pháp”, “bằng cấp quốc tế bảo đảm” đều cần được xem bằng con mắt hoài nghi.
Ngành giáo dục TP.HCM hiện phải dùng Thông tư 15 như một hướng đi tạm thời cho các trường hợp tự học, bằng cách tổ chức khảo sát, đánh giá trình độ để xếp lớp khi trẻ quay lại trường. Nhưng không ít phụ huynh phản đối khi con bị xếp xuống lớp thấp hơn giấy chứng nhận mà trung tâm tự cấp cho. Trong tình hình pháp lý homeschooling vẫn chưa rõ, lựa chọn an toàn nhất là: không để con bỏ hẳn trường phổ thông, nhất là ở bậc tiểu học; nếu áp dụng học tại nhà, nên xem đó là hình thức bổ trợ, kết hợp với trường chính quy. Và điều quan trọng hơn cả: hãy đặt quyền được học và được bảo vệ của trẻ lên trên nhu cầu thử nghiệm những mô hình giáo dục chưa được luật pháp thừa nhận trọn vẹn.
