Khan hiếm vật liệu đã thành điểm nghẽn tiến độ
Nguồn cung vật liệu xây dựng là lượng đất san lấp, cát và đá có thể huy động đúng lúc, đúng nơi và đúng quy định để phục vụ công trình; khi nguồn này không theo kịp nhu cầu, tiến độ và chi phí dự án cùng chịu sức ép. Những tháng cuối năm 2026, tình trạng thiếu đá xây dựng và đất san lấp đã tác động tới nhiều công trình trọng điểm miền Trung, cho thấy mở thêm mỏ thôi chưa đủ nếu năng lực sản xuất và khâu phân phối vẫn tắc nghẽn. Tại Huế, nhu cầu đá xây dựng và cấp phối đá dăm năm 2026 ước 3,48 triệu m³, nhưng sản lượng thực tế khoảng 2,25 triệu m³. Nhu cầu đất san lấp vào khoảng 12,07 triệu m³, trong khi sản lượng mới đạt 5,17 triệu m³; cát xây dựng cần 1,54 triệu m³ và nguồn thực tế còn hạn chế. Có lúc nhà thầu phải chờ cả ngày để mua một xe đá, giá vượt 500.000 đồng/m³; vật liệu đắt và khó mua khiến chi phí công trình tăng, còn tiến độ dễ chệch khỏi kế hoạch.
Điều phối liên tỉnh phải chuyển thành vật liệu giao được
Đáp lại áp lực, ngày 27/10/2026, Văn phòng Chính phủ truyền đạt chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc, yêu cầu các tỉnh, thành liên quan thực hiện phương án tạm thời theo Quyết định 2800/QĐ-BCT để điều phối, hỗ trợ vật liệu xây dựng thông thường cho công trình trọng điểm quốc gia. Các địa phương phải cập nhật cung cầu, còn chủ đầu tư cần xác định nhu cầu theo từng năm. Đây là hướng đi cần thiết: vật liệu không thể nằm trên giấy trong một địa phương trong khi dự án ở nơi khác đang chờ. Tại Đà Nẵng, giải pháp được đặt ra gồm mở rộng danh mục mỏ, đẩy nhanh thủ tục khai thác và điều phối vật liệu giữa các công trình; thành phố đặt mục tiêu hoàn tất thủ tục đưa mỏ đá vào hoạt động trong 60 ngày, mỏ đất trong 80 ngày. Mục tiêu chỉ có ý nghĩa nếu tiến độ cấp phép gắn với sản lượng thực tế và lịch giao hàng, thay vì dừng ở danh sách nguồn tiềm năng.
Ưu tiên dự án giao thông, nhưng không vượt giới hạn mỏ
Quảng Ngãi đang đề xuất bổ sung 19 công trình, dự án vào danh mục ưu tiên nhận đá từ mỏ An Hội trong giới hạn công suất khai thác đã điều chỉnh cho năm 2026. Riêng Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh có nhu cầu hơn 108.900 m³; trong đó, đường Hoàng Sa - Dốc Sỏi cần khoảng 42.640 m³. Cách phân bổ theo nhu cầu dự án giúp nguồn đá đến đúng công trình, nhưng không thể thay thế việc nâng năng lực cung ứng. Ở Huế, sản lượng đá thấp hơn nhu cầu một khoảng lớn, còn nhu cầu đất san lấp dự kiến tăng lên 25,66 triệu m³ trong năm 2027. Cát cũng dự kiến tăng từ 1,54 triệu m³ năm 2026 lên 1,69 triệu m³ năm 2027. Những con số này cho thấy vật liệu dự án trọng điểm cần được dự báo sớm và phân bổ minh bạch; nếu chờ đến lúc công trường thiếu mới tìm nguồn, ưu tiên trên văn bản khó cứu được tiến độ.
Kiểm soát khai thác và vận chuyển là một phần của giải pháp
Nguồn cung bền vững không đồng nghĩa với khai thác càng nhiều càng tốt. Kinh nghiệm quản lý tại xã Tân Thành, Thái Nguyên, cho thấy cần kiểm soát ranh giới, trữ lượng và công suất từng mỏ, đồng thời theo dõi phương tiện, tuyến vận chuyển và nhu cầu của từng dự án. Địa phương yêu cầu xe đăng ký, đi đúng tuyến, tránh đường đông học sinh và người dân; phương tiện phải được xịt rửa trước khi rời mỏ để hạn chế ảnh hưởng môi trường. Đà Nẵng cũng ghi nhận việc kiểm soát ranh giới, thiết kế và trữ lượng chưa chặt ở một số nơi đã cản trở khả năng huy động khoáng sản. Vì vậy, điều phối liên tỉnh cần đi cùng dữ liệu kiểm chứng được về lượng khai thác và hàng giao, nếu không sẽ chỉ chuyển sự khan hiếm từ công trường này sang công trường khác. Bộ Công Thương và Bộ Tư pháp được giao trình Chính phủ trong tháng 11/2026 dự thảo sửa đổi quy định về địa chất và khoáng sản. Kết quả cần được đo bằng vật liệu tới công trường đúng hạn, trong giới hạn mỏ và không đẩy chi phí môi trường sang cộng đồng.
