Khủng hoảng vật liệu xây dựng: áp lực kép lên giá và tiến độ
Khủng hoảng vật liệu xây dựng là tình trạng thiếu hụt cát, đá và đất san lấp trên diện rộng, khiến giá đá cát tăng cao, chi phí đầu tư đội lên và tiến độ các dự án hạ tầng chậm lại, tạo ra nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và gây sức ép lớn lên giải ngân vốn đầu tư công. Theo cơ quan chuyên môn tại một thành phố lớn miền Trung, giá bán các loại đá xây dựng đang ở mức cao và chênh lệch lớn tùy vị trí mỏ, chi phí vận chuyển. Điều này không chỉ ăn mòn biên lợi nhuận của nhà thầu mà còn gây sức ép trực tiếp lên ngân sách nhà nước. Nhu cầu vật liệu cho các công trình giao thông và nông nghiệp trong năm 2026 được đánh giá là rất lớn, trong khi khả năng cung ứng trên thị trường lại hạn chế, đặc biệt với cát, đất san lấp và đá xây dựng. Vấn đề không còn là chuyện nội bộ một địa phương, mà phản ánh điểm yếu chung trong quản trị tài nguyên xây dựng ở khu vực Đông Nam Á.
Đà Nẵng, Gia Lai: khi mỏ cát, đá trở thành điểm nghẽn hạ tầng
Ở Đà Nẵng, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông và nông nghiệp thừa nhận công tác quản lý, khai thác các mỏ vật liệu phục vụ dự án là một trong những điểm nghẽn lớn hiện nay. Đơn vị này đang phải quản lý tới 30 mỏ vật liệu xây dựng, gồm 4 mỏ đất, 10 mỏ cát và 16 mỏ đá, nhưng lại vướng thủ tục pháp lý, khiến nhiều mỏ chưa thể khai thác kịp thời. Họ đã kiến nghị UBND thành phố cùng các sở, ngành rút gọn thủ tục để sớm đưa các mỏ vào hoạt động, đồng thời đẩy nhanh rà soát, cấp phép hoặc cho phép tiếp tục khai thác 16 mỏ đá trọng điểm nhằm duy trì nguồn cung ổn định và kiềm chế đà tăng giá. Tại Gia Lai, sự bùng nổ các công trình như cao tốc Quy Nhơn - Pleiku, cảng hàng không Phù Cát, khu đô thị, du lịch nghỉ dưỡng làm nhu cầu cát tăng vọt, trong khi nguồn từ các mỏ không theo kịp. Sở Công Thương tỉnh này ghi nhận giá vật liệu xây dựng tăng cục bộ từ 5-20% tại một số địa bàn, trong đó cát và đá là hai mặt hàng tăng mạnh. Đây là ví dụ điển hình cho việc thiếu hụt vật liệu xây dựng có thể kéo cả chương trình đầu tư công vào thế bị động.
Quảng Ngãi: tăng công suất mỏ đá nhưng vẫn đối mặt thiếu hụt
Quảng Ngãi cho thấy bức tranh phức tạp hơn: nguồn tài nguyên không hẳn cạn kiệt, nhưng năng lực khai thác và phân bổ lại yếu. Tỉnh hiện có 45 mỏ đá còn hiệu lực, tổng trữ lượng khoảng 51,6 triệu m3, với công suất 3,25 triệu m3/năm. Khảo sát cho thấy năm 2026 nhu cầu toàn tỉnh khoảng hơn 2,9 triệu m3 đá – con số nằm trong khả năng công suất cấp phép, nhưng thực tế vẫn xảy ra thiếu hụt cục bộ. Tại khu vực phía Đông, năng lực khai thác thực tế tại một số mỏ thấp hơn công suất đã cấp, trong khi nhu cầu mua đá từ các địa phương lân cận tăng, khiến áp lực lên nguồn cung lớn và xuất hiện thời điểm khan hiếm đá trên thị trường. Nghiêm trọng hơn, khu vực phía Tây chỉ có tổng công suất khoảng 0,63 triệu m3, trong khi nhu cầu lên tới 0,95 triệu m3, mới đáp ứng được 66% nhu cầu; năng lực sản xuất không đạt công suất cấp phép, gây thiếu hụt nguồn cung và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công công trình.
Giải pháp tại địa phương: tăng khai thác, siết trách nhiệm nhà thầu
Trước sức ép thiếu hụt vật liệu xây dựng, các địa phương không ngồi yên. Ở Đà Nẵng, hướng đi rõ ràng là tháo nút thắt thủ tục để đưa nhanh các mỏ đất, cát đang triển khai vào khai thác, đồng thời đấu giá công khai 6 mỏ cát còn lại nhằm chọn nhà khai thác đủ năng lực. Với hệ thống 16 mỏ đá được coi là nguồn cung sống còn cho các công trình giao thông trọng điểm, Ban Quản lý đề nghị thành phố đẩy nhanh việc rà soát, giải quyết cấp phép hoặc cho phép tiếp tục khai thác để duy trì nguồn cung ổn định và ngăn nguy cơ đứt gãy vật liệu. Đây là những bước đi cần thiết để ổn định thị trường vật liệu, nhưng nếu chỉ mở rộng khai thác mà không kiểm soát, bài toán môi trường sẽ sớm quay lại gây áp lực. Tại Gia Lai, lãnh đạo tỉnh cũng không chấp nhận để giá đá cát tăng cao trở thành cái cớ cho thi công cầm chừng; Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu chấn chỉnh, xử lý nghiêm chủ đầu tư, nhà thầu có biểu hiện dừng thi công, làm ảnh hưởng tiến độ công trình, dự án. Cách tiếp cận này cho thấy khủng hoảng vật liệu phải được giải quyết song song cả phía cung ứng lẫn trách nhiệm thực thi.
Kết luận: Khủng hoảng vật liệu là phép thử cho năng lực điều hành
Những gì diễn ra tại Đà Nẵng, Gia Lai, Quảng Ngãi không phải các câu chuyện riêng lẻ, mà là tín hiệu cảnh báo cho toàn khu vực Đông Nam Á: thiếu hụt vật liệu xây dựng nếu không được xử lý chủ động sẽ kéo dài tình trạng dự án hạ tầng chậm tiến độ, đội chi phí và làm suy yếu niềm tin vào chương trình đầu tư công. Khi năng lực khai thác thực tế không đạt công suất cấp phép và nhu cầu từ các địa phương lân cận tăng, như trường hợp Quảng Ngãi, thì vấn đề không chỉ nằm ở tài nguyên, mà nằm ở quản trị, phối hợp và quy hoạch. Việc các địa phương thúc đẩy đấu giá mỏ, rút gọn thủ tục cấp phép và siết trách nhiệm nhà thầu là hướng đúng, nhưng chưa đủ. Khủng hoảng vật liệu xây dựng là phép thử cho năng lực điều hành: địa phương nào biết nhìn xa hơn vòng khai thác, gắn cung ứng vật liệu với chiến lược hạ tầng dài hạn, địa phương đó mới có thể biến áp lực hiện nay thành cơ hội tái thiết lại thị trường vật liệu theo hướng minh bạch và bền vững.
