Thiếu hụt vật liệu cao tốc: Không phải do hết cát, mà do hết kỷ luật
Thiếu hụt vật liệu cao tốc là tình trạng các dự án đường bộ cao tốc trọng điểm không có đủ cát, đá theo nhu cầu thiết kế và tiến độ thi công, dù trên giấy tờ các địa phương đã quy hoạch trữ lượng khoáng sản rất lớn và đã cấp phép nhiều mỏ khai thác nhưng chuỗi cung ứng hạ tầng lại bị tắc nghẽn bởi sai phạm doanh nghiệp, sự chậm trễ, bất cập trong điều phối và giám sát của cơ quan nhà nước, dẫn tới tiến độ dự án đường cao tốc bị kéo lùi và chi phí xã hội tăng lên đáng kể.
Điểm mấu chốt của câu chuyện không nằm ở chỗ Việt Nam thiếu cát, đá, mà ở chỗ hệ thống quản lý khoáng sản phục vụ hạ tầng đang vận hành kém hiệu quả. Thanh tra Chính phủ đã phải mở một cuộc thanh tra chuyên đề về quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại Cần Thơ, An Giang, Cà Mau, với kết luận thẳng thắn: hai dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng và Cần Thơ - Cà Mau vẫn thiếu nguồn cát, đá thi công với số lượng lớn, dù tổng nhu cầu đã được tính toán và nguồn cung được quy hoạch từ trước. Khi tài nguyên nằm trên giấy, còn công trường thì đói vật liệu, vấn đề không còn là kỹ thuật mà là kỷ luật và trách nhiệm.
Mỏ cát MS04: Từ “nguồn cung chiến lược” thành điểm nghẽn pháp lý
Mỏ cát MS04 là ví dụ điển hình cho nhóm vi phạm mỏ cát Việt Nam đang bẻ gãy chuỗi cung ứng hạ tầng. Mỏ này được cấp phép từ năm 2012 với trữ lượng 4,5 triệu m³, công suất 500.000 m³/năm, nhưng sau 9 năm doanh nghiệp chỉ khai thác khoảng 235.282 m³. Đến giai đoạn được gia hạn để phục vụ dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, công suất còn được điều chỉnh lên 725.000 m³/năm, song trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh nghiệp chỉ cung cấp được 74.476 m³, tương đương khoảng 10,27% công suất.
Đây không chỉ là câu chuyện yếu kém năng lực, mà là vi phạm pháp luật rõ ràng. Thanh tra Chính phủ kết luận Công ty TNHH TMDV Hòa Tuấn đã không thực hiện đúng nghĩa vụ của tổ chức được cấp giấy phép khai thác khoáng sản theo Luật Địa chất và Khoáng sản, đồng thời không chấp hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính với số tiền 2,08 tỉ đồng, chưa nộp đủ các khoản thuế, phí và còn kê khai thiếu sản lượng khai thác. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Trong sáu tháng đầu năm 2026, Công ty Hòa Tuấn chỉ khai thác 74.476 m³ cát, tương đương khoảng 10,27% công suất năm.” Khi một mỏ được coi là nguồn cung chiến lược cho cao tốc lại vận hành ở mức 10% công suất, tiến độ dự án đường cao tốc bị ảnh hưởng là điều không tránh khỏi.
Quyết định điều chuyển 322.000m³ cát trong 1 ngày: Biểu hiện của tư duy hành chính xa rời thực tế
Nếu mỏ MS04 cho thấy vi phạm từ phía doanh nghiệp, thì câu chuyện An Giang điều chuyển 322.000m³ cát trong 1 ngày lại phơi bày lỗ hổng trong quản lý nhà nước. Để bổ sung nguồn cát cho đoạn cao tốc qua Cần Thơ, địa phương này đã đề nghị An Giang hỗ trợ điều chuyển vật liệu. Ngày 30-3-2026, An Giang ban hành văn bản xác nhận điều chuyển khoảng 322.000m³ cát, nhưng văn bản chỉ có hiệu lực đến ngày hôm sau. Nói cách khác, thời gian thực hiện trên giấy là… một ngày.
Thanh tra Chính phủ phải kết luận thẳng: việc xác định thời hạn như vậy là không khả thi, ảnh hưởng đến khả năng huy động nguồn vật liệu phục vụ dự án và không đúng quy định về điều tiết khoáng sản cho công trình trọng điểm. Đây là kiểu quyết định hành chính mang tính hình thức, tạo cảm giác “đã làm”, nhưng không tạo ra một hạt cát nào đến công trường. Trách nhiệm được chỉ rõ thuộc UBND tỉnh An Giang và các tổ chức, cá nhân liên quan. Khi những văn bản thiếu thực tế như vậy xuất hiện trong chuỗi cung ứng hạ tầng, thiếu hụt vật liệu cao tốc không còn là rủi ro mà là kết quả tất yếu.
Hai dự án cao tốc trọng điểm: Nhu cầu 41 triệu m³ và khoảng trống trách nhiệm
Hai dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng và Cần Thơ - Cà Mau có tổng nhu cầu khoảng 41,057 triệu m³ cát, cùng với gần 3 triệu m³ đá còn thiếu theo điều phối của An Giang. Đến ngày 30/6, Cần Thơ và An Giang báo cáo đã xác định được nguồn cung cho phần lớn nhu cầu, nhưng riêng dự án thành phần 4 vẫn thiếu khoảng 1,566 triệu m³ cát chưa xác định được nguồn. Trong bối cảnh Nghị quyết của Quốc hội yêu cầu hoàn thành, đưa vào khai thác toàn bộ dự án vào năm 2027, mỗi tháng chậm trễ vì vật liệu là một bước lùi so với cam kết trước cử tri.
Điều đáng nói là trên giấy tờ, Cần Thơ quy hoạch 13 mỏ cát với trữ lượng dự báo trên 40 triệu m³, An Giang quy hoạch 20 mỏ cát với hơn 200 triệu m³ và 6 mỏ đá với hơn 355 triệu m³. Thế nhưng, năm 2023, cơ quan có thẩm quyền lại không cấp được mỏ vật liệu nào cho dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, làm ảnh hưởng đến tiến độ cung ứng vật liệu. Cùng lúc, có mỏ được cấp 650.000m³ nhưng chỉ khai thác hơn 1.400m³, đạt khoảng 0,23% công suất. Những con số này cho thấy khoảng trống trách nhiệm lớn hơn nhiều so với khoảng trống cát, đá trên công trường.
Từ kết luận thanh tra đến hành động: Siết kỷ luật để không “đói cát giữa mỏ”
Các kết luận thanh tra không thể dừng lại ở mức “rút kinh nghiệm”. Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị truy thu thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường còn thiếu, xử phạt vi phạm hành chính với doanh nghiệp mỏ cát MS04, đồng thời đề nghị Chủ tịch UBND Cần Thơ khẩn trương bố trí nguồn vật liệu để bảo đảm cát san lấp cho dự án thành phần 4. Cơ quan thanh tra cũng đề nghị Bộ Công Thương nghiên cứu bổ sung chế tài xử phạt hành vi khai thác không đạt công suất được cấp, nhằm có cơ sở pháp lý xử lý các trường hợp tương tự trong tương lai.
Theo thông báo, Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương cùng UBND Cần Thơ, An Giang, Cà Mau phải báo cáo kết quả thực hiện kiến nghị trước ngày 15/12 để tổng hợp, báo cáo Thủ tướng. Nhưng để chuỗi cung ứng hạ tầng vận hành thông suốt, cần nhiều hơn những bản báo cáo đúng hạn: đó là kỷ luật thực thi giấy phép, trách nhiệm cá nhân với từng quyết định điều chuyển, và cơ chế giám sát độc lập để không còn những mỏ khai thác 0,23% công suất hay những văn bản điều chuyển 322.000m³ cát trong 1 ngày. Nếu không, cao tốc có thể hoàn thành trên sơ đồ quy hoạch, nhưng sẽ tiếp tục ì ạch ngoài thực địa vì thiếu hụt vật liệu cao tốc ngay giữa vùng trữ lượng dồi dào.
