Điều phối liên tỉnh là gì và vì sao cần làm ngay?
Điều phối vật liệu xây dựng liên tỉnh là cách phân bổ nguồn đá, cát và đất san lấp giữa các địa phương để đáp ứng nhu cầu thi công theo tiến độ, chất lượng và khả năng cung ứng thực tế. Đây không nên chỉ là một bảng giao khối lượng; nó phải trở thành cam kết phối hợp có thể kiểm tra giữa nơi có mỏ, nơi thiếu vật liệu và chủ đầu tư.
Ngày 24/10/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định 2800/QĐ-BCT về phương án tạm thời điều phối, hỗ trợ vật liệu xây dựng thông thường giữa các tỉnh, thành phố cho công trình trọng điểm quốc gia. Phương án được lập sau rà soát nguồn vật liệu tại 34 địa phương, nhằm bảo đảm cung ứng đúng thời điểm, chất lượng và chi phí hợp lý trong giai đoạn 2026–2030.
Sức ép không nhỏ: sáu địa phương được xác định không tự cân đối đủ vật liệu trong giai đoạn này, gồm Hà Nội, Hưng Yên, Tây Ninh, Cà Mau, Cần Thơ và Ninh Bình. Vì vậy, chờ mỗi tỉnh tự giải quyết sẽ khiến nguy cơ thiếu cục bộ biến thành chậm tiến độ trên cả hành lang dự án.
Phân bổ nguồn: có khối lượng, phải có trách nhiệm
Phương án chia 34 địa phương thành ba nhóm: 18 nơi có thể tự bảo đảm và hỗ trợ nơi khác, 10 nơi thiếu một số loại nhưng có thể cân đối, và sáu nơi cần được điều phối. Các hành lang kết nối Đồng bằng sông Cửu Long với Đông Nam Bộ và vùng Đồng bằng sông Hồng cho thấy logic đúng: tổ chức nguồn theo khả năng cung ứng và nhu cầu công trình, không để ranh giới hành chính cản trở luồng vật liệu.
Quy mô phân công tối thiểu cho giai đoạn 2026–2030 là 306,35 triệu m³ đá xây dựng, 24,7 triệu m³ cát và 257,3 triệu m³ đất san lấp, kể cả phần đã được cấp phép hoặc đang cung ứng. Riêng Hà Nội được phân công tổng cộng 272,25 triệu m³ đá xây dựng. Những con số lớn này chỉ có ý nghĩa nếu khối lượng, chất lượng, thời điểm giao và tuyến vận chuyển được khớp với tiến độ thực tế.
Chính phủ yêu cầu chủ tịch UBND các địa phương liên quan thực hiện nghiêm phương án, chịu trách nhiệm về tiến độ và chất lượng; các bộ, địa phương chủ quản phải yêu cầu chủ đầu tư xác định nhu cầu từng năm. Ưu tiên dành cho dự án trọng điểm quốc gia, tiếp đến là công trình cấp bách và phòng, chống thiên tai. Địa phương cũng không được tự đặt thêm thủ tục, khoản thu hay rào cản trái quy định, đồng thời phải kiểm soát khai thác, vận chuyển và sử dụng đúng dự án.
Bản đồ nguồn cung phải trở thành công cụ điều hành
Bản đồ nguồn cung số quốc gia đang được xây dựng để tập hợp dữ liệu quy hoạch, kế hoạch khai thác, mỏ đang hoạt động, trữ lượng, thời hạn và công suất; đồng thời ghi nhận tiềm năng tại khu vực chưa khai thác. Nếu dữ liệu được cập nhật thường xuyên, cơ quan điều hành có thể dự báo cung cầu theo vùng, loại vật liệu và từng giai đoạn, rồi kết nối nguồn dư với nơi thiếu thay vì xử lý khan hiếm khi công trường đã chậm.
Giá trị của bản đồ không nằm ở những điểm mỏ hiện trên màn hình mà ở độ tin cậy của thông tin và khả năng dùng dữ liệu để ra quyết định. Bổ sung chất lượng vật liệu, khối lượng có thể huy động và tình trạng pháp lý sẽ giúp nhà thầu lập kế hoạch sát hơn, đồng thời hạn chế đầu cơ, găm hàng, thổi giá và thiếu hụt cục bộ. Công cụ số cũng phải nối được nhu cầu dự án với năng lực khai thác và vận chuyển, nếu không sẽ chỉ là một danh mục trực tuyến.
Các mốc báo cáo là phép thử đầu tiên cho kỷ luật dữ liệu: chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu gửi nhu cầu từng năm trước ngày 5/11/2026; địa phương lập danh mục mỏ, khối lượng, dự án và tuyến vận chuyển gửi Bộ Công Thương trước ngày 10/11. Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố phải rà soát mỏ, xử lý vi phạm và báo cáo trước ngày 30/10/2026. Bộ Công Thương và Bộ Tư pháp được giao trình dự thảo sửa đổi quy định về địa chất, khoáng sản trong tháng 11/2026.
Kết quả sẽ được đo tại công trường
Phương án tạm thời là bước cần thiết, nhưng không thể tự bảo đảm vật liệu đến đúng nơi, đúng lúc. Thành công phụ thuộc vào việc địa phương cập nhật số liệu thật, chủ đầu tư dự báo nhu cầu theo năm và cơ quan trung ương xử lý nhanh vướng mắc vượt thẩm quyền. Khối lượng phân công phải được đối chiếu với giấy phép còn hiệu lực, năng lực khai thác, chất lượng vật liệu và khả năng vận chuyển.
Cũng cần nhìn điều phối như một cơ chế quản trị tài nguyên, không phải lệnh chuyển vật liệu bất chấp quyền hợp pháp hay giới hạn khai thác. Nguồn đã cấp phép qua đấu giá và các nguồn hợp pháp khác cần sự đồng ý bằng văn bản của chủ thể có quyền; khu vực chưa cấp phép chỉ được xem xét khi nguồn ưu tiên không đáp ứng. Kết luận rất rõ: dữ liệu số có thể chỉ đường, còn trách nhiệm thực thi mới đưa vật liệu đến công trường và giữ tiến độ cho các dự án trọng điểm.
