Tiêm vaccine không xóa bỏ nguy cơ sau phơi nhiễm
Bệnh do não mô cầu là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể khởi phát âm thầm rồi nhanh chóng đe dọa tính mạng nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời. Đây là lý do người đã tiêm vaccine vẫn cần được đánh giá khi tiếp xúc ca bệnh: tiêm chủng không bảo vệ tuyệt đối, còn phạm vi bảo vệ khác nhau giữa các vaccine. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng mũi họng của người không có triệu chứng và lây qua dịch tiết khi tiếp xúc gần; khi sức đề kháng suy yếu, mầm bệnh có thể gây bệnh. Vì vậy, mũi tiêm là lớp bảo vệ quan trọng, không phải giấy miễn trừ theo dõi. Người khỏe mạnh cũng không nên chủ quan, bởi họ vẫn có thể mắc bệnh nặng hoặc trở thành nguồn lây.
Nguy cơ lây tăng khi tiếp xúc gần, kéo dài trong không gian đông người, chẳng hạn nhà trẻ, ký túc xá, trường nội trú hoặc doanh trại; tiếp xúc thoáng qua thông thường có nguy cơ thấp hơn. Khi phát hiện ca bệnh trong gia đình, lớp học hay nơi ở tập thể, cần báo cơ sở y tế hoặc y tế địa phương để được xác định ai thực sự là người tiếp xúc gần và cần làm gì tiếp theo. Không nên tự kết luận rằng đã tiêm thì không cần khai báo, cũng không nên tự mua kháng sinh dự phòng. Việc dùng thuốc cần được nhân viên y tế đánh giá để tránh sử dụng không cần thiết và nguy cơ gây hại.
Ai nên cân nhắc tiêm phòng?
Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người suy giảm miễn dịch và người sống trong môi trường tập thể là những nhóm nên chủ động trao đổi về vaccine não mô cầu. Trẻ dưới 5 tuổi, nhất là trẻ dưới 1 tuổi, có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện; thanh thiếu niên có tỷ lệ mang vi khuẩn ở vùng hầu họng cao hơn. Người nhiễm HIV, thiếu hụt bổ thể, có rối loạn chức năng lách hoặc đã cắt lách cũng cần được lưu ý vì khả năng chống đỡ hoặc loại bỏ vi khuẩn khỏi máu có thể suy giảm. Tuy nhiên, bệnh không chỉ đe dọa các nhóm nguy cơ: người lớn khỏe mạnh vẫn có thể nhiễm và trở nặng. Tiêm phòng vì thế nên được xem là biện pháp phòng bệnh cho cá nhân và góp phần giảm nguy cơ lây lan, chứ không phải lý do để bỏ qua đánh giá sau phơi nhiễm.
Các vaccine hiện có bao phủ những nhóm huyết thanh khác nhau, gồm nhóm B và các nhóm A, C, W, Y; do đó không nên mặc định một loại vaccine bảo vệ trước mọi nhóm vi khuẩn. Việc chọn loại và lịch tiêm cần căn cứ vào tuổi, tình trạng sức khỏe và nguy cơ, với tư vấn của nhân viên y tế. Nếu chuẩn bị đến khu vực lưu hành bệnh, người đi nên tìm tư vấn y học du lịch trước chuyến đi 4–6 tuần để có thời gian chủ động biện pháp phòng ngừa phù hợp.
Theo dõi triệu chứng và xử trí đúng cách
Bệnh có thể chuyển nặng trong vài giờ đến 24 giờ. Vi khuẩn có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan. Ban đầu, triệu chứng não mô cầu có thể không đặc hiệu như sốt, mệt mỏi, chán ăn hoặc biểu hiện giống viêm họng, nên dễ bị xem nhẹ. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể đau cơ nhiều, rối loạn ý thức hoặc xuất hiện ban xuất huyết; các nốt sẫm màu hay có dấu hiệu hoại tử là dấu hiệu đáng lo ngại. Không chờ có ban mới tìm trợ giúp: nếu người đã tiếp xúc gần sốt, sức khỏe xấu đi nhanh hoặc có triệu chứng nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế để được đánh giá khẩn cấp.
Việc theo dõi não mô cầu sau tiếp xúc nên bắt đầu bằng việc thông báo cho cơ sở y tế, kể rõ thời điểm và mức độ tiếp xúc, rồi làm theo hướng dẫn về theo dõi sức khỏe, cách ly nếu được yêu cầu và đánh giá kháng sinh dự phòng. Không phải tất cả người cùng lớp hoặc cùng nơi làm việc đều mặc nhiên cần dùng thuốc; quyết định phải dựa trên đánh giá nguy cơ, không phải tự điều trị. Rửa tay, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, đeo khẩu trang, giữ không gian thông thoáng và tránh dùng chung vật dụng có thể tiếp xúc với nước bọt là các bước hỗ trợ giảm lây truyền. Kết luận cần nhớ rất rõ: đã tiêm là có thêm lớp bảo vệ, nhưng sau tiếp xúc ca bệnh vẫn phải báo y tế, theo dõi sát và đi khám ngay khi có dấu hiệu đáng ngờ.
