Thị trường ô tô Việt Nam bứt phá: kỷ lục mới và cú xoay trục sang điện hóa
Thị trường ô tô Việt Nam là tổng hòa hoạt động sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu và phân phối ô tô mới, phản ánh sức mua của người dân, cấu trúc sản phẩm (xe xăng, xe điện, xe hybrid), cũng như năng lực của chuỗi cung ứng và công nghiệp hỗ trợ trong nước trước sức ép cạnh tranh và xu hướng điện hóa toàn cầu.
Điểm mấu chốt của năm nay là thị trường ô tô Việt Nam không chỉ phục hồi mà đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới, với trục chính là xe điện và hybrid. Tính đến hết tháng 9, toàn ngành đã tiêu thụ 495.138 xe, tăng 26,8% so với cùng kỳ năm trước. Với mức bán bình quân khoảng 55.000 xe/tháng, mốc hơn 700.000 xe cả năm không còn là dự báo táo bạo mà là kịch bản rất gần. Nói cách khác, thị trường đang “vượt cấp” chỉ trong một năm, xô đổ kỷ lục 604.134 xe của năm trước.
Sự bứt phá này không đơn thuần là câu chuyện kích cầu, mà phản ánh nền kinh tế vĩ mô phục hồi, sức mua dồi dào và nhu cầu sở hữu phương tiện cá nhân thông minh tăng mạnh. Vấn đề là: ai sẽ tận dụng được làn sóng này – các hãng xe điện, các nhà nhập khẩu hay khối lắp ráp nội địa?
Xe điện và hybrid: từ lựa chọn bên lề thành trục chính của thị trường
Nếu vài năm trước xe xăng gần như độc tôn, thì hiện tại xu hướng điện hóa đã trở thành tâm điểm của thị trường ô tô Việt Nam. Các số liệu bán hàng cho thấy, xu hướng chuyển đổi từ xe động cơ đốt trong sang ô tô điện và xe hybrid đang diễn ra mạnh mẽ, thay đổi cấu trúc thị trường từ gốc.
Trong 9 tháng, VinFast bàn giao 177.697 ô tô điện, tăng gần 72% và chiếm khoảng 36% tổng doanh số toàn thị trường. Đây là một con số đủ để định nghĩa lại khái niệm “doanh số xe điện” tại Việt Nam: xe điện không còn là phân khúc thử nghiệm mà là động lực tăng trưởng chính. Riêng tháng 9, gần 23.700 ô tô điện được tiêu thụ, trong đó VinFast chiếm tới 23.624 xe, tương đương hơn 37,8% thị phần.
Song song, làn sóng xe hybrid (HEV, PHEV) với các mẫu mới như Subaru Forester Hybrid hay BYD Sealion 5 làm phong phú thêm lựa chọn xe xanh. Người dùng không còn chỉ quan tâm đến “xe chạy được” mà đòi hỏi không gian linh hoạt, công nghệ an toàn chủ động phong phú và chi phí vận hành thấp. Giá xăng dầu biến động, chi phí bảo dưỡng xe điện và hybrid thấp hơn càng đẩy người mua – đặc biệt nhóm chạy dịch vụ – sang lựa chọn điện hóa.
Sức mua hồi phục, cuộc đua cuối năm và sự dịch chuyển thị hiếu
Sau cú chững lại vì tháng Ngâu, thị trường ô tô nhanh chóng lấy lại nhịp tăng trưởng. Tháng 9, các thành viên VAMA bán 35.094 xe, tăng 38% so với tháng 8 và 14% so với cùng kỳ. Tính cả Hyundai và VinFast, tổng cộng 62.590 xe được tiêu thụ trong tháng này, tăng hơn 22,5% so với tháng trước. Đây là tháng có doanh số cao thứ hai từ đầu năm, chỉ sau tháng 3.
Đằng sau những con số là một cuộc đua kích cầu rất thực tế. Các hãng lớn chủ động giảm giá, tặng bảo hiểm vật chất, phụ kiện cao cấp thay vì chờ ưu đãi lệ phí trước bạ từ ngân sách. Đối với người mua xe lần đầu hoặc đổi xe, đây là “cửa sổ vàng”: vừa được ưu đãi, vừa có thêm lựa chọn xe điện, hybrid, SUV đô thị mới. Các phân khúc B-SUV, C-SUV và hệ sinh thái xe điện thông minh đang ồ ạt chiếm thị phần của sedan hạng B và xe đô thị cỡ A.
Nói cách khác, sức mua không chỉ hồi phục mà đang tái cấu trúc. Người Việt sẵn sàng chi cho xe cá nhân, nhưng sẽ ưu tiên những mẫu xe “đa nhiệm”: gầm cao, tiết kiệm nhiên liệu hoặc điện, nhiều công nghệ an toàn, phù hợp cả gia đình lẫn kinh doanh dịch vụ.
Mặt trái của kỷ lục: áp lực xe nhập khẩu và lỗ hổng cung ứng nội địa
Đằng sau niềm vui kỷ lục doanh số là một thực tế đáng lo: công nghiệp ô tô trong nước đang bị xe nhập khẩu lấn át. Báo cáo 9 tháng cho thấy lượng xe nhập khẩu nguyên chiếc (CBU) đạt 160.164 xe, tăng tới 22%, trong khi xe lắp ráp trong nước chỉ tăng 2%, đạt 121.865 xe. Sự lệch pha này cho thấy nền tảng công nghiệp hỗ trợ và năng lực cung ứng nội địa chưa bắt kịp nhu cầu tăng nóng.
Xe CBU từ ASEAN và Trung Quốc, hưởng lợi từ ưu đãi thuế quan, đang tạo sức ép trực diện lên các nhà máy lắp ráp trong nước. Khi thị trường ô tô Việt Nam đứng trước cơ hội bứt phá, chuỗi cung ứng nội địa lại đối mặt bài toán “không lớn kịp”: thiếu chiều sâu công nghiệp hỗ trợ, phụ thuộc linh kiện nhập khẩu, khó cạnh tranh về chi phí với xe nhập. Điều này càng rõ khi tăng trưởng toàn thị trường ngày càng gắn với kết quả kinh doanh của xe điện – lĩnh vực mà phần lớn công nghệ lõi vẫn phải nhập khẩu.
Nếu không sớm xử lý, Việt Nam có nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ xe điện và hybrid lớn, nhưng giá trị gia tăng sản xuất lại nằm ở nước ngoài. Kỷ lục 700.000 xe khi đó sẽ là kỷ lục tiêu dùng, không phải kỷ lục về năng lực công nghiệp.
Cần chiến lược dài hạn: từ thị trường tiêu thụ lớn đến trung tâm sản xuất xe điện
Thị trường ô tô Việt Nam đang ở ngã rẽ: hoặc trở thành “thiên đường tiêu thụ” xe điện và hybrid, hoặc tận dụng đà tăng trưởng để xây dựng nền công nghiệp ô tô tự chủ. Các số liệu hiện tại cho thấy cơ hội và rủi ro song hành. Một mặt, xu hướng điện hóa bùng nổ, doanh số xe điện tăng nhanh, sức mua người dân mạnh hơn bao giờ hết. Mặt khác, chuỗi cung ứng nội địa bị xe nhập khẩu lấn lướt, công nghiệp hỗ trợ còn mỏng.
Để không bỏ lỡ cơ hội, chính sách cần đi trước thị trường. Các cơ quan quản lý được khuyến nghị hoàn thiện hành lang pháp lý, xây dựng gói tín dụng ưu đãi dài hạn và hỗ trợ phát triển công nghệ lõi cho sản xuất trong nước, nhằm giảm bất lợi chi phí trước áp lực xe nhập khẩu. Đồng thời, cần khuyến khích đầu tư vào sản xuất pin, motor điện, nền tảng phần mềm, cũng như nâng tỷ lệ nội địa hóa linh kiện cho cả xe xăng lẫn xe điện.
Khi người Việt ngày càng chuộng xe điện và hybrid, câu hỏi không còn là “có nên điện hóa hay không”, mà là “ai sẽ nắm giá trị của xu hướng điện hóa”. Nếu Việt Nam chỉ dừng ở vai trò thị trường tiêu thụ, kỷ lục 700.000 xe sẽ là đỉnh ngắn hạn. Nếu biến được nhu cầu này thành động lực cho sản xuất, xuất khẩu và đổi mới công nghệ, đây có thể là bước ngoặt đưa ngành ô tô Việt Nam lên một nấc thang mới của chuỗi giá trị toàn cầu.
