Hợp tác Việt Nam - Pháp về đường sắt: Một bước ngoặt mang tính chiến lược
Hợp tác Việt Nam Pháp trong lĩnh vực phát triển đường sắt là quá trình hai nước cùng xây dựng cơ chế phối hợp nhà nước – doanh nghiệp, chia sẻ kinh nghiệm công nghệ đường sắt tốc độ cao, quản lý dự án hạ tầng lớn và đào tạo nhân lực, nhằm giúp Việt Nam triển khai các tuyến đường sắt hiện đại, an toàn, đồng bộ và giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp. Thông điệp cốt lõi ở đây không chỉ là nhận hỗ trợ kỹ thuật, mà là đặt đường sắt vào tâm điểm chiến lược phát triển hạ tầng quốc gia. Cuộc làm việc giữa Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng và Bộ trưởng Giao thông Pháp Philippe Tabarot tại Paris ngày 25/9 đã cho thấy rõ điều đó, khi hai bên trao đổi trực tiếp về định hướng tăng cường hợp tác đường sắt sau chuyến thăm cấp cao đầu tháng 9.
Vì sao thời điểm này đặc biệt quan trọng cho đường sắt Việt Nam?
Việc hai bộ ngành tổ chức làm việc ngay sau chuyến thăm chính thức của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không phải ngẫu nhiên. Nó cho thấy đường sắt đã được nâng lên tầm ưu tiên chiến lược trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Pháp, chứ không chỉ là một dự án kỹ thuật rời rạc. Tuyên bố chung của lãnh đạo hai nước nhấn mạnh yêu cầu hỗ trợ Việt Nam phát triển hạ tầng chiến lược, nhất là đường sắt và giao thông đô thị, đặt nền tảng chính trị vững chắc cho hợp tác dài hạn. Ở góc độ lợi ích quốc gia, đây là thời điểm hiếm có để Việt Nam đặt ra các yêu cầu mang tính chủ động: công nghệ đường sắt phải hiện đại, có tính mở, đi kèm chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ nhận giải pháp “đóng hộp”.
Công nghệ đường sắt và quản lý dự án: Việt Nam muốn học, nhưng cũng muốn làm chủ
Điểm nổi bật nhất trong nội dung hợp tác là cách Việt Nam xác định rõ mình cần gì từ đối tác Pháp: công nghệ đường sắt tốc độ cao, mô hình quản lý nhà nước và quản lý dự án, cùng hệ thống bảo đảm an toàn toàn tuyến. Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng nêu rõ yêu cầu chia sẻ kinh nghiệm về phân định chức năng giữa cơ quan hoạch định chính sách, cơ quan giám sát an toàn, đơn vị quản lý hạ tầng và doanh nghiệp vận tải; kèm theo là mô hình tổ chức chủ đầu tư và kiểm soát tổng mức đầu tư, tiến độ, chất lượng cho các dự án đường sắt quy mô lớn. Đây là cách tiếp cận mang tính cải cách: không xem chuyển giao công nghệ như một gói thiết bị, mà gắn chặt với tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình thử nghiệm – nghiệm thu – cấp phép và giám sát an toàn trong khai thác.
Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam: Phòng thí nghiệm cho chuyển giao công nghệ
Khi Thứ trưởng Bùi Xuân Dũng giới thiệu dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc – Nam như một hạ tầng chiến lược đặc biệt quan trọng, ông đồng thời biến nó thành “phòng thí nghiệm” cho hợp tác Việt Nam Pháp. Việt Nam đang ở giai đoạn chuẩn bị, tập trung chọn giải pháp công nghệ phù hợp, quản trị chi phí và tiến độ, thiết kế mô hình tổ chức thực hiện, phát triển nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ và xây dựng năng lực quản lý – vận hành – bảo trì – an toàn hệ thống. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Việt Nam hướng tới lựa chọn công nghệ hiện đại, đồng bộ, an toàn, hiệu quả, có tính mở, hạn chế phụ thuộc vào một nhà cung cấp và từng bước nâng cao khả năng làm chủ công nghệ". Nếu Bắc – Nam tốc độ cao được triển khai đúng tinh thần này, nó sẽ định hình cả ngành công nghiệp đường sắt nội địa, chứ không chỉ tạo thêm một tuyến giao thông.
Từ chia sẻ kinh nghiệm đến xây dựng năng lực nội sinh
Sự hiện diện của các tập đoàn Pháp như Alstom, SNCF, Systra và Colas cho thấy hợp tác không dừng ở khung chính sách, mà kéo cả khu vực doanh nghiệp vào cuộc. Điều Việt Nam yêu cầu rất cụ thể: tư vấn thiết kế, quản lý dự án, xây dựng hạ tầng, đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao công nghệ, đồng thời hợp tác trong bảo dưỡng, sửa chữa, sản xuất và tham gia chuỗi cung ứng đường sắt. Đây là tầm nhìn đúng hướng: biến đối tác thành “bạn đồng hành” trong quá trình hình thành năng lực nội sinh, thay vì nhà thầu đến rồi đi. Hai bên cũng thống nhất duy trì trao đổi thường xuyên giữa cơ quan quản lý nhà nước, tạo điều kiện để các cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp cụ thể hóa nội dung hợp tác phù hợp với nhu cầu và định hướng phát triển của Việt Nam. Nếu giữ được nhịp trao đổi này, hợp tác đường sắt Việt Nam Pháp có cơ hội trở thành một trụ cột lâu dài của quan hệ song phương.
