Từ ‘ngôi sao xuất khẩu’ đến mục tiêu phòng vệ thương mại
Pin mặt trời Việt Nam là các tấm và mô-đun quang điện được sản xuất trong nước để xuất khẩu, chủ yếu phục vụ thị trường Hoa Kỳ, đang chịu đồng thời nhiều biện pháp phòng vệ thương mại như điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, rà soát hành chính và yêu cầu chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, khiến doanh nghiệp vừa phải đảm bảo cạnh tranh giá vừa đáp ứng chuẩn mực pháp lý ngày càng khắt khe của nền kinh tế lớn nhất thế giới. Ngành này từng được xem như một trong những câu chuyện thành công hiếm hoi của công nghiệp chế tạo, khi pin năng lượng mặt trời Việt Nam chiếm vị trí đáng kể trong nhập khẩu của Hoa Kỳ. Nhưng chính quy mô và tốc độ tăng trưởng đó đã đưa ngành vào tầm ngắm chiến tranh thương mại năng lượng, nơi mọi biến động về thuế quan năng lượng và chuỗi cung ứng đều có thể nhanh chóng biến lợi thế thành rủi ro.
Thuế quan năng lượng: Mỹ siết chặt, Việt Nam gánh áp lực kép
Trước thời điểm Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp với pin mặt trời Việt Nam năm 2024, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường này đã đạt khoảng 4,2 tỷ USD, tương đương 26% tổng nhập khẩu pin mặt trời của Hoa Kỳ. Con số ấn tượng này nhanh chóng bị "dịch" thành lập luận rằng hàng Việt Nam gây thiệt hại cho ngành sản xuất nội địa Mỹ, mở đường cho chuỗi biện pháp phòng vệ thương mại kéo dài nhiều năm. Hoa Kỳ vốn áp dụng lệnh chống bán phá giá và chống trợ cấp với sản phẩm từ Trung Quốc, nên bất kỳ sự dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam đều bị soi xét dưới lăng kính lẩn tránh biện pháp. Vì thế, các cuộc điều tra từ lẩn tránh, đến chống bán phá giá, chống trợ cấp và nay là rà soát hành chính, cho thấy Mỹ muốn biến thuế quan năng lượng thành hàng rào động, có thể điều chỉnh liên tục theo kết quả điều tra và sức ép chính trị trong nước, chứ không phải một quyết định cố định.
JA Solar và cú sốc mới: từ thuế đến kiện tụng bằng sáng chế
Trường hợp JA Solar tại Việt Nam cho thấy doanh nghiệp pin mặt trời không chỉ bị đánh vào giá, mà còn vào công nghệ. Ngày 28/9, First Solar nộp đơn lên tòa án liên bang khu vực Delaware, khởi kiện JA Solar Technology cùng nhiều pháp nhân liên quan, trong đó có JA Solar Vietnam Co., Ltd, với cáo buộc xâm phạm bằng sáng chế TOPCon. Cùng lúc, American Alliance for Solar Manufacturing Trade Committee đã yêu cầu Mỹ điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với tế bào quang điện nhập khẩu từ Việt Nam, Campuchia, Malaysia và Thái Lan. Một bên là thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp, đánh trực tiếp vào khả năng cạnh tranh về giá; bên còn lại là tranh chấp sở hữu trí tuệ, có thể ảnh hưởng đến quyền nhập khẩu hoặc kinh doanh những sản phẩm sử dụng công nghệ bị xác định vi phạm. Khi cả hai mặt trận cùng mở, "cứ điểm" sản xuất của JA Solar tại Bắc Giang – Bắc Ninh không còn là bệ phóng an toàn, mà trở thành nút thắt trong chiến lược toàn cầu của tập đoàn.
Rà soát hành chính và vòng xoáy chống bán phá giá chưa có điểm dừng
Điều đáng lo hơn là các lệnh thuế không phải điểm kết thúc. Ngày 24/8/2026, Cục Phòng vệ thương mại thông tin Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) đã khởi xướng rà soát hành chính thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với pin năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Việt Nam, theo đề nghị của các bên liên quan. Thời kỳ rà soát chống bán phá giá kéo dài từ 4/12/2024 đến 31/5/2026, còn thời kỳ rà soát chống trợ cấp từ 4/10/2024 đến 31/12/2025. Diễn biến này cho thấy việc ban hành lệnh thuế chưa phải là điểm dừng, bởi các kỳ rà soát tiếp theo vẫn có thể làm thay đổi mức thuế và điều kiện tiếp cận thị trường. Trong khi đó, JA Solar Vietnam, JA Solar PV Vietnam và JA Solar USA đã khởi kiện Chính phủ Mỹ tại Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ liên quan đến các quyết định trong vụ điều tra thương mại nói trên. Doanh nghiệp vừa phải tham gia quy trình rà soát với khối dữ liệu khổng lồ, vừa theo đuổi kiện tụng, nghĩa là chi phí tuân thủ và pháp lý đang leo thang cùng với rủi ro thị trường.
Lối thoát: nội địa hóa, minh bạch dữ liệu và tái định hướng xuất khẩu
Trong bối cảnh xuất khẩu pin mặt trời Việt Nam bị bao phủ bởi các biện pháp phòng vệ thương mại từ điều tra lẩn tránh, chống bán phá giá, chống trợ cấp đến rà soát hành chính, trông chờ vào thiện chí chính trị từ Mỹ là lựa chọn quá rủi ro. Theo cơ quan phòng vệ thương mại, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang đi kèm yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nguồn nguyên liệu và hàm lượng giá trị gia tăng tạo ra tại nơi sản xuất hoặc gia công cuối cùng. Nâng tỷ lệ nội địa hóa, sử dụng nguyên liệu trong nước hoặc từ nguồn phù hợp, song song với xây dựng hệ thống kế toán, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc bài bản, không chỉ là khuyến nghị kỹ thuật mà là điều kiện sống còn để chứng minh hàng Việt Nam không phải "vỏ bọc" cho sản phẩm Trung Quốc. Đồng thời, việc tái định hướng một phần xuất khẩu sang các thị trường khu vực – như định hướng mới của JA Solar PV Vietnam – có thể giảm phụ thuộc vào Mỹ, nhưng sẽ chỉ bền vững nếu doanh nghiệp chủ động chuẩn hóa công nghệ, tôn trọng sở hữu trí tuệ và chuẩn bị cho khả năng các nước khác cũng tăng cường chống bán phá giá.
