Từ tuần tra thủ công đến drone giám sát rừng thời gian thực
Drone giám sát rừng, kết hợp flycam, camera, GPS và bản đồ số, là hệ thống công nghệ cho phép lực lượng bảo vệ rừng quan sát từ trên cao, định vị chính xác các khoảnh rừng, phát hiện sớm cháy, phá rừng và các dấu hiệu xâm hại, rồi truyền dữ liệu tức thời về trung tâm để tổ chức lực lượng tiếp cận nhanh hơn, hiệu quả hơn, thay thế dần cách tuần tra thủ công phụ thuộc vào ghi chép và trực canh rải rác trên diện rộng.
Điểm đáng nói là công nghệ không xuất hiện như một lớp sơn hiện đại mang tính trình diễn, mà đang tái định hình triết lý bảo vệ rừng: nhìn thấy từ xa, quyết định từ dữ liệu và hành động đúng trọng tâm. Khi lực lượng chức năng biết chính xác mình cần đến đâu, lúc nào và vì lý do gì, công việc giữ rừng bước sang một giai đoạn mới – chủ động, phòng ngừa và ít phụ thuộc vào may rủi của những chuyến tuần tra cơ học. Đây là bước chuyển tất yếu nếu chúng ta muốn bảo vệ rừng trong bối cảnh áp lực xâm lấn, cháy rừng và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.
Quảng Trị: Bản đồ số và UAV biến rừng núi hiểm trở thành dữ liệu số
Quảng Trị sở hữu hơn 840.000ha rừng, với tỉ lệ che phủ đạt 61,01% nhưng phần lớn nằm ở vùng núi cao, giao thông khó khăn và nguy cơ xâm canh, khai thác gỗ trái phép luôn ở mức cao. Trong bối cảnh đó, việc quản lý rừng bằng drone, ảnh vệ tinh, bản đồ số và phần mềm chuyên ngành không còn là lựa chọn phụ, mà là điều kiện để giữ được những diện tích rừng tự nhiên còn lại. Ứng dụng UAV bảo vệ rừng giúp lực lượng kiểm lâm rà soát diễn biến rừng, phát hiện điểm cháy và hành vi xâm hại mà trước đây phải mất nhiều ngày đường leo núi mới tiếp cận được.
Quy trình bảo vệ rừng ở đây đã thay đổi tận gốc. Trước kia, mỗi chuyến tuần tra đồng nghĩa với việc ôm theo sổ sách, bút và ký ức về lối đi, rồi tổng hợp thủ công sau khi trở về. Nay, kiểm lâm và tổ cộng đồng bảo vệ rừng mở ứng dụng trên điện thoại, xác định tuyến, ghi nhận hiện trường tại chỗ, gửi dữ liệu lên hệ thống và dùng flycam bảo vệ rừng để quan sát từ xa những khu vực nguy cơ cao. Một quotable fact cho thấy mức độ thay đổi: “Tổ cộng đồng bảo vệ rừng thôn Chênh Vênh được giao gần 290ha rừng và vẫn duy trì 4–5 chuyến tuần tra mỗi tháng mà không để xảy ra mất rừng”.
Thanh Hóa: “Mắt thần” camera kết hợp flycam bảo vệ rừng
Thanh Hóa đang chứng minh rằng công nghệ phát hiện vi phạm và cháy rừng không còn là khái niệm xa vời. Tại đây, 14 trạm camera bao quát hơn 40.000ha rừng, có khả năng xoay 360 độ, quan sát khoảng 10km và truyền hình ảnh liên tục về thiết bị của cán bộ trực chỉ huy. Từ năm 2020 đến nay, hệ thống đã phát hiện sớm 27 đám cháy và điểm cháy có nguy cơ lan vào rừng, cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình “mắt thần” quan sát từ xa. Kết hợp với flycam bảo vệ rừng, lực lượng chức năng không chỉ thấy khói mà còn đọc được các dấu hiệu bất thường, khoanh vùng những điểm nóng cần kiểm tra thay vì tuần tra dàn trải.
Điểm tiến bộ ở Thanh Hóa nằm ở việc công nghệ được gắn chặt với bản đồ số và GPS. Khi camera phát hiện nguy cơ, cán bộ mở ứng dụng ngay tại hiện trường, tra cứu lô, khoảnh, trạng thái rừng, chủ rừng, năm trồng, rồi định vị đường đi tối ưu. Ở khu vực giáp ranh Vườn Quốc gia Xuân Liên và Khu bảo tồn Pù Hoạt – địa hình hiểm trở, lực lượng mỏng – ứng dụng UAV bảo vệ rừng cho phép trinh sát từ trên cao, xác định điểm cần tiếp cận trước khi tổ chức lực lượng. Điều này giảm chi phí tuần tra, nhưng quan trọng hơn, nó chuyển tư duy từ “đi cho đủ tuyến” sang “đi đúng điểm rủi ro”.
Thay đổi triết lý quản lý rừng: công nghệ là bộ não, con người là cánh tay
Cả Quảng Trị và Thanh Hóa đều cho thấy một bài học chung: công nghệ drone giám sát rừng không thể, và không nên, thay thế con người. Thay vào đó, dữ liệu số cung cấp một “góc nhìn từ xa”, còn lực lượng bảo vệ rừng đưa ra quyết định và hành động trên thực địa. Camera, flycam và GPS giúp họ biết rừng ở đâu, điểm nào cần đến, tuyến nào nên ưu tiên, nhưng những cuộc gặp mặt cộng đồng, tuần tra chung, xử lý vi phạm vẫn do con người đảm nhận. Không có đội ngũ am hiểu địa bàn, am hiểu tập quán người dân, mọi bản đồ số chỉ là những lớp pixel vô hồn.
Chính vì vậy, cách tiếp cận hiệu quả nhất là coi công nghệ phát hiện vi phạm như bộ não phân tích, còn kiểm lâm và cộng đồng giữ rừng là đôi chân, đôi tay di chuyển và thực thi. Khi một tổ tuần tra ở thôn Gia Giã có thể dùng điện thoại để xác định chính xác vị trí cần kiểm tra, gửi thông tin nhanh hơn và vẫn chấp nhận ở lại rừng 1–2 đêm để hoàn thành nhiệm vụ, chúng ta thấy sự hòa quyện giữa hiện đại và truyền thống. Đây là điểm khác biệt với nhiều mô hình “số hóa” hình thức: ở đây, từng chuyến tuần tra trở nên thông minh hơn, nhưng không vì thế mà con người bị gạt ra khỏi cuộc chơi.
Từ hai tỉnh đến bức tranh toàn quốc: bài toán tiếp theo của chuyển đổi số rừng
Hai ví dụ ở Quảng Trị và Thanh Hóa cho thấy ứng dụng công nghệ số trong bảo vệ rừng đã bước qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành trụ cột của quản lý rừng hiện đại. Nhưng đây mới là điểm khởi đầu cho một bài toán rộng hơn: làm sao nhân rộng mô hình, hoàn thiện cơ sở dữ liệu rừng quốc gia, đảm bảo các tỉnh cùng nhìn vào một bản đồ chung về diễn biến rừng, nguy cơ cháy và vi phạm? Nếu mỗi địa phương tự xây một hệ thống rời rạc, lợi thế dữ liệu sẽ bị chia nhỏ và khó phát huy.
Hướng đi hợp lý là tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện hệ thống dữ liệu và nâng khả năng giám sát, đồng thời giữ chặt nguyên tắc kết hợp công nghệ với lực lượng thực địa. Công nghệ không thay thế những chuyến tuần tra, nhưng khi người giữ rừng biết trước mình cần đến đâu, mỗi chuyến đi sẽ đúng trọng tâm hơn, tiết kiệm thời gian và xử lý nguy cơ từ sớm. Nếu Việt Nam muốn bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học trong dài hạn, đầu tư vào drone giám sát rừng, flycam bảo vệ rừng và hạ tầng dữ liệu không còn là khoản chi tùy hứng, mà là lựa chọn chiến lược cho tương lai xanh.
