Khoa học không chỉ là điểm số: định nghĩa lại hành trình phụ nữ trong STEM
Hành trình của phụ nữ nhà khoa học trong sự nghiệp STEM là quá trình dài từ những năm tháng học sinh chuyên, qua các ngã rẽ chọn ngành, đến lúc trở thành người dẫn dắt nghiên cứu, trong đó đam mê, sự tò mò bền bỉ và sự đồng hành của thầy cô, đồng nghiệp quyết định cách họ bước vào, trưởng thành và cống hiến trong khoa học. Sự thật là, những tấm bằng thủ khoa ngành khoa học hay học bổng tiến sĩ chỉ là bề nổi; điều quan trọng hơn nằm ở những lựa chọn nhỏ từ tuổi 17–19, cách mỗi người đối diện với sai lầm, bấp bênh và cả khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với đời sống. Các câu chuyện về Nguyễn Lê Thảo Anh, Lê Thị Lan Anh và tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng cho thấy khoa học có thể nhân văn, giàu cảm xúc và rất gần với khát vọng phụng sự xã hội.
Nguyễn Lê Thảo Anh: từ huy chương vàng đến học bổng tiến sĩ Cambridge, và bài học về người thầy
Nếu chỉ nhìn thành tích, Nguyễn Lê Thảo Anh là hình mẫu hoàn hảo: Huy chương Vàng kỳ thi Olympic Quốc tế dành cho các thành phố lớn lần thứ V tại Moscow năm 2021, giải Nhất học sinh giỏi Quốc gia và danh hiệu “Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu” cùng năm. Sau đó, cô nhận học bổng 100% học phí bậc Cử nhân tại Đại học Melbourne, tốt nghiệp Cử nhân Danh dự với vị trí thủ khoa toàn Phân khoa Khoa học năm 2025, đoạt giải Andrew Kirby Award, Ronald Riseborough Prize và có hai công bố quốc tế trước khi nhận học bổng Tiến sĩ toàn phần tại Đại học Cambridge. Nhưng điều Thảo Anh nhấn mạnh không phải là huy chương hay học bổng tiến sĩ, mà là “sự may mắn lớn nhất… là được gặp những người thầy, người cô và những đồng nghiệp tuyệt vời” đã kiên nhẫn giải đáp từng thắc mắc nhỏ, nuôi dưỡng niềm tin vào vẻ đẹp của khoa học. Câu chuyện của cô là lời nhắc: một hệ sinh thái thầy cô tận tâm quan trọng không kém các chương trình đào tạo, vì nó biến STEM từ những công thức khô khan thành thế giới đáng yêu để người trẻ gắn bó lâu dài.
Lê Thị Lan Anh: một lần tò mò về con chip đủ để rẽ hướng cả sự nghiệp
Lê Thị Lan Anh đi ngược lại hình dung quen thuộc về con đường đến với khoa học. Cô từng nghe theo định hướng của bố mẹ để thi vào lớp chuyên Sinh, chuẩn bị cho ngành Y tại Trường THPT Chuyên Lam Sơn, nhưng một video YouTube giải thích nguyên lý hoạt động của con chip trong điện thoại lại khiến cô tự hỏi vì sao thứ nhỏ bé ấy có thể thay đổi cả nền công nghệ. Tò mò dẫn đường, nhưng phải đến cuộc gặp với PGS.TS Bùi Văn Hào tại ngày hội tuyển sinh, khi được tư vấn về ngành Vật liệu Tiên tiến và Công nghệ Nano, Lan Anh mới thấy có con đường cụ thể để theo đuổi câu hỏi ấy. Không phải hành trình nào cũng đi lên đều: đầu năm hai, vì chủ quan sau điểm số năm nhất, cô bị tụt GPA. Tuy vậy, gần 5 năm nỗ lực đã đưa cô trở thành thủ khoa tốt nghiệp khóa K15 ngành Vật liệu Tiên tiến và Công nghệ Nano với GPA 3.54, luận văn đạt 10/10 và học bổng thạc sĩ toàn phần tại KAIST. Câu chuyện này nói thẳng với những bạn trẻ còn lúng túng: sự nghiệp STEM không nhất thiết phải bắt đầu từ một giấc mơ rõ ràng, đôi khi chỉ cần dám đi đến cùng một lần tò mò và gặp đúng người thầy biết gọi tên đam mê đó.
Tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng: từ bài toán thực tiễn đến khát vọng nâng năng lực tự chủ khoa học
Trong khi hai nhân vật trên đang ở chặng đầu của sự nghiệp, tiến sĩ Đặng Thị Lệ Hằng cho thấy hình hài của một phụ nữ nhà khoa học khi đã bước vào vai trò dẫn dắt. Là Phó Trưởng phòng Công nghệ Vật liệu Y sinh, Viện Công nghệ Tiên tiến, chị được vinh danh trong danh sách 10 Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2025. Hằng là tác giả chính của 46 công bố quốc tế, trong đó 20 bài với vai trò tác giả chính, xuất bản hai đầu sách và sở hữu ba bằng độc quyền sáng chế. Đáng chú ý, chị chủ động kéo nghiên cứu tiến gần hơn với nhu cầu doanh nghiệp, coi khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thị trường là một “điểm nghẽn” phải giải quyết. Từ năm 2019, nhóm của chị phát triển vật liệu xúc tác sinh học, chức năng hóa vật liệu để thay thế enzyme tự nhiên, mở rộng sang tổng hợp hợp chất sinh học và hydrogel y sinh băng vết thương, hỗ trợ khuyết tật xương, tạo nên cụm 6 sáng chế, 3 đã được cấp bằng và đang xúc tiến thương mại. Quan điểm của chị mạch lạc: đóng góp thực chất là từng bước làm chủ công nghệ, đào tạo nhân lực trẻ và xây dựng nền tảng nghiên cứu đủ mạnh để nâng cao năng lực tự chủ khoa học và công nghệ.
Điểm chung của ba hành trình: tò mò, định hướng sớm và cái nhìn dài hạn
Điểm giao nhau của ba câu chuyện không phải là danh hiệu, mà là cách mỗi người đối diện với tò mò và tìm kiếm định hướng sớm. Thảo Anh chủ động tạo “một không gian cởi mở, nơi các em có thể thoải mái trò chuyện về Hóa học bằng sự tò mò tự nhiên nhất, không bị rào cản bởi điểm số hay áp lực thi cử”, bởi cô hiểu tuổi 17–19 là lúc nhiều bạn yêu khoa học nhưng e ngại giáo khoa khô khan và không biết ngành học sẽ làm gì ngoài đời. Lan Anh cho thấy một ngã rẽ thành công bắt đầu từ việc dám chất vấn lựa chọn “ngành Y an toàn” và chăm chú lắng nghe tư vấn tuyển sinh. Tiến sĩ Lệ Hằng nhấn mạnh rằng nhiều hướng nghiên cứu lớn không thể cho kết quả trong một–hai năm, và nếu đánh giá khoa học bằng kết quả ngắn hạn, nhà nghiên cứu trẻ sẽ khó theo đuổi những vấn đề đủ lớn. Nhìn ba hành trình cạnh nhau, dễ thấy phụ nữ nhà khoa học không cần “phi thường” để bước vào sự nghiệp STEM; họ cần môi trường nuôi dưỡng tò mò, hệ thống cố vấn nghiêm túc, và xã hội biết trân trọng nỗ lực dài hạn hơn là thành tích tức thời. Khi những điều đó trở thành chuẩn mực, các câu chuyện thủ khoa ngành khoa học, học bổng tiến sĩ, danh hiệu gương mặt trẻ tiêu biểu sẽ không còn là ngoại lệ hiếm hoi, mà là hình ảnh quen thuộc trong đời sống khoa học Việt Nam.
