Giám định ADN liệt sĩ là gì và vì sao không thể chậm thêm nữa
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng các kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại để phân tích mẫu sinh học thu được từ hài cốt và đối chiếu với mẫu của thân nhân, nhằm xác định danh tính những liệt sĩ còn thiếu thông tin, từ đó ghi lại tên tuổi, quê quán và đưa họ trở về đúng gia đình. Đây không phải câu chuyện thuần kỹ thuật, mà là lựa chọn mang tính đạo lý: hoặc chúng ta tăng tốc, hoặc chấp nhận để thêm một thế hệ nữa phải thắp hương trên những tấm bia vô danh. Hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ đã được quy tập từ các nghĩa trang trên cả nước và chuyển về Trung tâm giám định ADN, con số này vừa là nỗ lực lớn, vừa phơi bày áp lực khổng lồ lên hệ thống hiện nay. Nếu không mở rộng công nghệ xác định danh tính và mạng lưới giám định, tiến trình trả lại tên cho hài cốt liệt sĩ Việt Nam sẽ tiếp tục chậm hơn mong đợi của cả xã hội.
Đề xuất thêm đơn vị giám định: Quyết định kỹ thuật hay lời cam kết với quá khứ?
Điểm đáng chú ý nhất lúc này là động thái chính sách: Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến dự thảo nghị quyết sửa đổi, bổ sung nghị quyết 26/2026 để tháo gỡ khó khăn trong tổ chức lấy mẫu, giám định và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin bằng phương pháp giám định ADN. Đề xuất mới cho phép Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Y tế và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam giao nhiệm vụ cho các đơn vị giám định ADN trực thuộc, phân tích mẫu theo địa bàn do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phân công. Quan trọng hơn, các cơ quan này được quyền lựa chọn thêm đơn vị giám định ADN phối hợp thực hiện, nhằm đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính. Nói cách khác, nhà nước đang mở rộng “năng lực phòng thí nghiệm” trên toàn quốc. Nếu triển khai nghiêm túc, đây không chỉ là tối ưu hóa kỹ thuật, mà là lời cam kết chính thức rằng việc trả lại tên cho liệt sĩ không còn bị xem là công việc có thể kéo dài vô hạn.
Huy động hệ thống: ADN liệt sĩ không thể chỉ là chuyện của một vài phòng thí nghiệm
Điểm yếu lâu nay là sự tập trung quá nhiều vào một số ít cơ sở giám định, dẫn tới quá tải. Khi đã có hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ được đưa về Trung tâm giám định ADN, việc chỉ trông chờ vào vài phòng thí nghiệm là cách làm chặn đứng tốc độ giám định. Đề xuất huy động thêm đơn vị giám định mẫu ADN liệt sĩ vì thế là bước đi hợp lý: phân tán khối lượng công việc, nhưng thống nhất về chuẩn chuyên môn và điều phối. Việc lựa chọn và thanh toán kinh phí cho các đơn vị phối hợp phải tuân thủ pháp luật về ngân sách nhà nước và đấu thầu, nghĩa là không thể buông lỏng kỷ luật tài chính. Đồng thời, Bộ Công an được đề xuất chủ trì lựa chọn đơn vị phối hợp thu nhận và phân tích ADN mẫu thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, bảo đảm quy định của Luật Căn cước. Đây là mắt xích rất quan trọng, bởi không có mẫu thân nhân, mọi kết quả giám định đều đứng trước nguy cơ… không biết đối chiếu với ai.
Trả lại tên cho người ngã xuống: Khi chính sách tưởng niệm gắn với công nghệ
Giám định ADN liệt sĩ không tồn tại trong khoảng không chính sách. Cùng với đề xuất tăng tốc giám định, các chương trình tri ân và chăm lo người có công vẫn đang được mở rộng. UBND TP.HCM hiện tổ chức lấy ý kiến về nghị quyết hỗ trợ người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế và người có công giúp đỡ cách mạng trên địa bàn; theo đề xuất, mức hỗ trợ hằng tháng là 1 triệu đồng/người với điều kiện có hồ sơ quản lý từ đủ 12 tháng. Đây là thông điệp rõ ràng: xã hội không chỉ dùng công nghệ xác định danh tính để lo cho người đã khuất, mà còn tăng trách nhiệm với người còn sống. Ở một chiều cạnh khác, hoạt động khánh thành “Vườn tre Fidel Castro” với 100 cây tre được trồng tại khu di tích địa đạo Củ Chi là cách nhắc nhớ rằng mỗi gốc cây, mỗi bia mộ, mỗi mẫu ADN đều là một mảnh ghép của ký ức lịch sử. Khi công nghệ, chính sách an sinh và không gian tưởng niệm cùng chuyển động, việc trả lại tên cho hài cốt liệt sĩ Việt Nam mới thoát khỏi tình trạng “làm đến đâu hay đến đó”.
Từ phòng thí nghiệm đến chiến lược dài hạn
Điểm chung của mọi nỗ lực trên là tầm nhìn dài hạn. Ở lĩnh vực môi trường, UBND TP.HCM đã giao các sở ngành rà soát mạng lưới trung chuyển xử lý chất thải rắn và hệ thống quan trắc môi trường tự động để có kế hoạch xây dựng, phát triển phù hợp. Sở Tài chính được giao huy động nguồn lực ngoài ngân sách, vốn ODA, vốn vay ưu đãi và các hình thức hợp tác công – tư cho các dự án hạ tầng bảo vệ môi trường quy mô lớn, đồng thời nghiên cứu, cân đối nguồn vốn cho giai đoạn 2026–2030. Cách tiếp cận này là bài học rõ ràng cho công tác giám định ADN liệt sĩ: muốn đi xa, phải có chiến lược tài chính và hạ tầng dài hạn, không thể chỉ vận hành dựa trên vài quyết định ngắn hạn mang tính “giải quyết trước mắt”. Nếu không coi giám định ADN liệt sĩ là một chương trình quốc gia với lộ trình nguồn lực bài bản, chúng ta sẽ tiếp tục để các phòng thí nghiệm gồng mình, còn các gia đình liệt sĩ thì chờ thêm nhiều năm nữa cho một kết quả giám định.
