Nghe kém người cao tuổi: vấn đề sức khỏe cộng đồng không thể né tránh
Mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng cho người cao tuổi là một chương trình y tế dựa vào mạng lưới y tế cơ sở, sử dụng khảo sát thính lực có hệ thống để phát hiện sớm suy giảm thính giác, tư vấn và chuyển tuyến chuyên khoa cho người từ 60 tuổi trở lên, nhằm giảm gánh nặng sức khỏe, cô lập xã hội và hạn chế suy giảm nhận thức trong bối cảnh già hóa dân số nhanh ở địa phương. Nghe kém người cao tuổi lâu nay bị xem như hệ quả tự nhiên của tuổi già, nhưng dữ liệu mới từ Hưng Yên cho thấy đó là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng hơn nhiều. Chiều 22/9/2026, Hưng Yên đã nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ về “nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp can thiệp nghe kém ở người cao tuổi giai đoạn 2025-2030”, do Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp Sở Y tế và Hội Thính học Việt Nam thực hiện, dưới sự chủ trì của PGS.TS.BS. Nguyễn Tuyết Xương. Thay vì chờ người bệnh tự tìm đến bệnh viện, cách tiếp cận mới đặt sàng lọc thính giác cộng đồng ở vị trí trung tâm, coi đó là cửa ngõ để can thiệp nghe sớm và chăm sóc toàn diện người già.
Cơ sở khoa học của mô hình: 800 người cao tuổi và bức tranh thính giác đáng báo động
Điểm đáng thuyết phục nhất của mô hình sàng lọc nghe kém tại cộng đồng ở Hưng Yên là nó không xuất phát từ trực giác hay “ý tưởng hay” mà dựa trên khảo sát có thiết kế rõ ràng. Nghiên cứu được tiến hành trên 800 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên, tại 8 xã, phường thuộc 4 địa bàn nghiên cứu, cho phép phác họa một bức tranh khá điển hình về thính giác người già ở địa phương. Kết quả cho thấy 72,2% người trong nhóm khảo sát có nghe kém từ mức nhẹ trở lên – một con số đủ sức làm thay đổi nhận thức của hệ thống y tế. Trong nhóm này, 61,4% nghe kém mức nhẹ, 27,2% mức trung bình và 11,4% mức nặng trở lên. Đây là câu nói đáng trích dẫn: “72,2% người cao tuổi tham gia khảo sát tại Hưng Yên có nghe kém từ mức nhẹ trở lên”. Nghiên cứu cũng chỉ ra tuổi và ù tai là hai yếu tố liên quan độc lập đến nghe kém, nghĩa là hệ thống sàng lọc phải chủ động hỏi kỹ triệu chứng chứ không chỉ đo thính lực. Từ các con số này, có thể thấy việc bỏ qua kiểm tra thính giác trong quản lý sức khỏe người già là một thiếu sót hệ thống, không phải chuyện cá nhân.
Quy trình sàng lọc, tư vấn và chuyển tuyến: y tế cơ sở trở thành “cửa ngõ thính học”
Điểm then chốt của mô hình Hưng Yên là biến y tế cơ sở người già thành lực lượng đầu tiên phát hiện và xử lý nghe kém, thay vì để tuyến tỉnh, tuyến trung ương gánh toàn bộ việc khám và can thiệp. Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu đề xuất tăng cường sàng lọc nghe kém tại cộng đồng, tư vấn và hỗ trợ người cao tuổi, đồng thời từng bước hoàn thiện hệ thống chuyển tuyến, đầu tư trang thiết bị và đào tạo nhân lực thính học. Việc đưa hoạt động sàng lọc thính giác cộng đồng đến tận các trạm y tế xã không chỉ có ý nghĩa kỹ thuật mà còn là một thông điệp: thính lực phải được xem như một chỉ số sức khỏe cơ bản trong quản lý người cao tuổi. Mô hình đã được triển khai tại Trạm Y tế xã Yên Mỹ và Trạm Y tế xã Xuân Trúc, tạo ra quy trình thực hành cụ thể: sàng lọc tại cộng đồng giúp phát hiện sớm người có nguy cơ nghe kém, sau đó tư vấn và chuyển tuyến phù hợp đến cơ sở chuyên khoa. Đây là một cách tiếp cận sử dụng đúng thế mạnh của mạng lưới y tế cơ sở: gần dân, dễ tiếp cận, chi phí xã hội thấp, nhưng cần được hỗ trợ bằng đào tạo và trang thiết bị thính học chuyên dụng.
Lộ trình can thiệp đến năm 2030: từ phát hiện sớm đến chuyên môn hóa hệ thống
Nếu chỉ dừng ở vài điểm thí điểm, mô hình sàng lọc nghe kém sẽ khó tạo chuyển biến thật sự; Hưng Yên vì thế xây dựng giải pháp theo lộ trình đến năm 2030, gắn với vai trò của ngành y tế, y tế cơ sở và các tổ chức liên quan. Điều này cho thấy cách tiếp cận toàn diện: từ sàng lọc nghe kém tại cộng đồng, đến tư vấn, chuyển tuyến, đầu tư trang thiết bị và đào tạo nhân lực thính học để hình thành năng lực chuyên môn hóa bền vững. Về bản chất, đó là một chiến lược dịch chuyển từ mô hình “chờ người bệnh” sang mô hình quản lý chủ động, nơi nghe kém người cao tuổi được theo dõi giống như tăng huyết áp hay đái tháo đường. Can thiệp nghe sớm không chỉ giúp người già nghe rõ hơn mà còn hỗ trợ họ giữ liên kết xã hội, tham gia sinh hoạt cộng đồng và tránh bị cô lập. Hội đồng khoa học đánh giá nhiệm vụ được triển khai nghiêm túc, phương pháp nghiên cứu phù hợp, kết quả có giá trị khoa học và thực tiễn, đồng thời yêu cầu nhóm nghiên cứu hoàn thiện thêm báo cáo trước nghiệm thu chính thức. Những góp ý này nếu được tiếp thu sẽ giúp lộ trình đến 2030 trở nên chặt chẽ, có khả năng nhân rộng sang các địa phương khác.
Từ thí điểm Hưng Yên tới bài học chính sách thính giác cho cả nước
Mô hình sàng lọc thính giác cộng đồng cho người cao tuổi ở Hưng Yên không chỉ là câu chuyện một tỉnh “đi trước” mà còn là phép thử cho cách quản lý nghe kém người cao tuổi trên bình diện rộng. Khi 72,2% người tham gia khảo sát có nghe kém, mọi tranh luận về việc nghe kém có cần can thiệp hay không gần như không còn ý nghĩa. Bài học rõ ràng là: không thể chờ người bệnh tự nhận ra và tìm đến bác sĩ; hệ thống y tế phải chủ động sàng lọc và can thiệp nghe sớm ở cấp cộng đồng. Việc gắn mô hình với y tế cơ sở người già, thiết lập quy trình tư vấn – chuyển tuyến và xây dựng kế hoạch đến năm 2030 cho thấy một tư duy chính sách hiện đại, đặt sức khỏe thính giác ngang hàng với các bệnh mạn tính khác. Từ góc nhìn chính sách, nếu trung ương coi thính lực là một chỉ số bắt buộc trong khám sức khỏe định kỳ người cao tuổi, tham khảo kinh nghiệm Hưng Yên để chuẩn hóa sàng lọc và đào tạo nhân lực thính học, thì câu chuyện nghe kém người cao tuổi có cơ hội chuyển từ “thiếu chú ý” thành một trụ cột của chăm sóc người già. Đó là bước đi cần thiết trong bối cảnh dân số đang già đi nhanh hơn khả năng thích ứng của hệ thống y tế.
