Nhập khẩu ô tô nguyên chiếc Đông Nam Á: cú giảm ngắn hạn, xu hướng dài hạn
Nhập khẩu ô tô nguyên chiếc Đông Nam Á là dòng thương mại xe hoàn thiện, được sản xuất tại các nước trong khu vực và ngoài khu vực rồi đưa thẳng về Việt Nam, phản ánh cấu trúc cung – cầu, lợi thế chi phí và mức độ hội nhập của thị trường ô tô khu vực trong tiến trình liên kết kinh tế ASEAN. Tháng 8, Việt Nam nhập 19.346 ô tô nguyên chiếc, giảm khoảng 30% so với tháng trước. Đây không phải tín hiệu suy thoái, mà chủ yếu là nhịp điều chỉnh theo mùa của các hãng và nhà nhập khẩu, nhất là khi tổng cộng 8 tháng lượng xe vẫn tăng mạnh so với cùng kỳ. Nói cách khác, cú giảm 30,12% về lượng chỉ là một nhịp thở ngắn trong đường xu hướng đi lên của hoạt động nhập khẩu, cho thấy nhu cầu tại Việt Nam và khu vực vẫn đang được thị trường ô tô khu vực nuôi dưỡng bằng nguồn cung ngoại khối lẫn nội khối ASEAN.
Indonesia dẫn đầu nguồn cung, thương mại ô tô ASEAN gắn với nhập siêu
Nếu nhìn vào thị trường ô tô khu vực, ASEAN vẫn là nhà cung cấp ô tô nguyên chiếc lớn nhất cho Việt Nam, chiếm hơn hai phần ba tổng lượng xe nhập trong 8 tháng, trong đó Indonesia đứng ở vị trí trung tâm. Các doanh nghiệp đã nhập 70.366 xe từ Indonesia, tăng trên 30% so với cùng kỳ và biến nước này thành nguồn cung lớn nhất cho Việt Nam. Đây không chỉ là câu chuyện thị phần; đó là cách chuỗi sản xuất ô tô Indonesia bám chặt vào nhu cầu xe phổ thông tại Việt Nam. Ở tầm rộng hơn, thương mại ô tô ASEAN gắn chặt với cán cân thương mại song phương. Hàng hóa Indonesia vào Việt Nam đạt 8,87 tỉ USD, với ô tô nguyên chiếc là một trong ba nhóm hàng nhập khẩu lớn nhất, cùng than và sắt thép. Kết quả là Việt Nam nhập siêu đáng kể từ Indonesia, phần nào phản ánh việc chấp nhận nhập phương tiện hoàn thiện thay vì tự mở rộng năng lực sản xuất ô tô trong nước.
Xe Trung Quốc: từ "giá rẻ" sang phân khúc giá trị cao, chi phối kim ngạch
Trong bức tranh ô tô nguyên chiếc Đông Nam Á, nhập khẩu xe Trung Quốc đang vươn lên như một lực kéo mới, không chỉ về số lượng mà còn về giá trị. Với hơn 44 nghìn xe sau 8 tháng, thị phần xe Trung Quốc trong tổng lượng nhập khẩu vào Việt Nam đã tăng rõ rệt, và nếu xét kim ngạch thì nguồn cung này vượt lên trên cả Indonesia và Thái Lan. Theo số liệu hải quan, tổng giá trị ô tô nhập từ Trung Quốc cao hơn đáng kể so với hai thị trường ASEAN còn lại, dù số lượng xe chỉ tương đương. "Như vậy, đà tăng của ô tô Trung Quốc tại Việt Nam không chỉ thể hiện ở số lượng xe nhập khẩu. Giá trị bình quân mỗi xe cũng cho thấy cơ cấu các sản phẩm đưa vào thị trường đang có sự phân hóa, từ những mẫu xe phổ thông đến các dòng SUV và xe có giá trị cao". Điều này cho thấy các hãng Trung Quốc đang rời xa định vị giá rẻ, dùng chiến lược sản phẩm đa tầng để chiếm chỗ cả ở phân khúc trung cấp lẫn cao cấp trong thị trường ô tô khu vực.
Đáng nói hơn, so với các nguồn cung ASEAN, các thị trường châu Á như Trung Quốc đang vừa đẩy mạnh số lượng, vừa chọn cấu trúc giá trị cao trên mỗi chiếc xe. Điều này làm dịch chuyển cán cân thương mại: Việt Nam nhập cùng số lượng nhưng tổng kim ngạch liên quan đến thương mại ô tô ASEAN lại nghiêng về phía những nước có sản phẩm giá trị cao hơn, buộc các hãng nội địa và nguồn cung từ ASEAN phải cạnh tranh không chỉ ở giá bán, mà cả ở công nghệ và hình ảnh thương hiệu.
Xe Ấn Độ xuất khẩu: cú nhảy từ số 0 và câu hỏi cạnh tranh chi phí
Nếu Trung Quốc thay đổi cuộc chơi bằng phân khúc giá trị cao thì xe Ấn Độ xuất khẩu lại tấn công bằng lợi thế chi phí. Từ mức gần như bằng không năm trước, lượng ô tô nguyên chiếc nhập từ Ấn Độ vào Việt Nam đã nhảy vọt lên hàng trăm chiếc trong 8 tháng, mức tăng tính bằng hàng chục nghìn phần trăm về lượng. Điều đáng chú ý không phải ở con số tuyệt đối, mà ở tốc độ và hướng đi: các hãng Ấn Độ đang dùng giá thấp để thử sức trong thị trường ô tô khu vực vốn đã đông đúc. Trong nhóm các thị trường châu Á, đơn giá bình quân của ô tô Ấn Độ được ghi nhận là thấp nhất, thấp hơn cả Indonesia và Thái Lan. Cách tiếp cận này tạo ra một "đế mới" ở phân khúc chi phí thấp, ép các đối thủ ASEAN phải tiếp tục tối ưu sản xuất nếu không muốn mất thị phần lắp ráp và xuất khẩu sang Việt Nam. Về dài hạn, sự xuất hiện của Ấn Độ có thể đẩy thị trường theo hướng phân hóa rõ: xe giá trị cao của Trung Quốc ở một đầu, xe chi phí thấp của Ấn Độ ở đầu kia, với ASEAN nằm ở giữa.
Tái cân bằng thương mại ô tô ASEAN: Việt Nam nên muốn gì?
Khi ASEAN vẫn cung cấp phần lớn ô tô nguyên chiếc cho Việt Nam, nhưng Trung Quốc và Ấn Độ cùng lúc tăng tốc, thương mại ô tô ASEAN đang đứng trước một cuộc tái cân bằng sâu sắc. Việt Nam nhập nhiều phương tiện, nhiên liệu và nguyên liệu từ các nước như Indonesia, trong khi xuất khẩu lại tập trung vào hàng dệt may và công nghiệp nhẹ, dẫn đến nhập siêu lớn và lệ thuộc vào nguồn cung ngoại cho hạ tầng vận tải. Tình thế này đặt ra câu hỏi: Việt Nam và khu vực muốn trở thành công xưởng ô tô hay chỉ là thị trường tiêu thụ. Nếu tiếp tục để ô tô nguyên chiếc giữ vai trò lớn trong cán cân thương mại mà không có chiến lược nâng năng lực sản xuất, Việt Nam sẽ khó dịch chuyển lên nấc giá trị cao hơn trong chuỗi. Ngược lại, nếu dùng áp lực cạnh tranh từ nhập khẩu xe Trung Quốc và xe Ấn Độ xuất khẩu làm động lực tái cấu trúc ngành, thị trường ô tô khu vực có thể đi theo hướng hợp tác sản xuất sâu hơn, giảm nhập siêu, và biến thương mại ô tô ASEAN từ "điểm yếu cán cân" thành đòn bẩy cho công nghiệp hóa. Sự lựa chọn thuộc về chính sách, nhưng quỹ đạo đã rõ: cán cân hiện tại sẽ không đứng yên.
