Nhập siêu 19,42 tỷ USD: Tín hiệu cảnh báo từ một cán cân thương mại mất cân bằng
Nhập siêu Việt Nam là tình trạng nhập khẩu vượt xuất khẩu trong một giai đoạn, khiến cán cân thương mại chuyển sang âm và phản ánh mức độ lệ thuộc của nền kinh tế vào nguồn hàng, nguyên liệu, thiết bị từ nước ngoài, qua đó bộc lộ rõ cấu trúc sản xuất thiên về gia công, lắp ráp hơn là làm chủ công nghệ và chuỗi cung ứng đầu vào. Trong 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 888,02 tỷ USD tăng 30,4% cho thấy quy mô xuất nhập khẩu 2026 đang bùng nổ, nhưng mặt trái là nhập khẩu vượt xuất khẩu khá xa. Xuất khẩu tăng 24,5% lên 434,30 tỷ USD, trong khi nhập khẩu tăng tới 36,7% lên 453,72 tỷ USD, kéo cán cân thương mại sang nhập siêu 19,42 tỷ USD. Tháng 9 đạt xuất siêu 1,27 tỷ USD chỉ mới là tín hiệu đảo chiều mong manh, chưa đủ để xóa đi bức tranh mất cân đối kéo dài suốt nhiều tháng trước đó.
Xuất khẩu bùng nổ nhưng phụ thuộc khối FDI và nhóm công nghiệp chế biến
Nhìn bề ngoài, tăng trưởng xuất khẩu 24,5% là thành tích ấn tượng, nhưng cấu trúc bên trong lại đặt ra nhiều câu hỏi cho chiến lược phát triển dài hạn. Khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 83,89 tỷ USD, chiếm 19,3% tổng kim ngạch và tăng 7,5%, trong khi khu vực FDI (kể cả dầu thô) đóng góp tới 350,41 tỷ USD, chiếm 80,7% và tăng 29,4%. Điều này cho thấy sức bật xuất khẩu hiện nay chủ yếu đến từ các chuỗi cung ứng do tập đoàn nước ngoài kiểm soát. Hơn nữa, 90,4% kim ngạch xuất khẩu thuộc nhóm hàng công nghiệp chế biến, với đầu tàu là điện tử, máy tính và linh kiện đạt 123,659 tỷ USD, tăng 59,6%. Khi máy móc, thiết bị, điện thoại, dệt may, giày dép, gỗ… đều dựa nhiều vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, tăng trưởng xuất khẩu đang bị “khóa chặt” trong mô hình gia công, khó tạo giá trị gia tăng cao cho doanh nghiệp trong nước.
Những nhóm hàng nhập khẩu đang kéo cán cân thương mại vào vùng đỏ
Cốt lõi của nhập siêu Việt Nam nằm ở cấu trúc nhập khẩu nghiêng nặng về tư liệu sản xuất. Theo số liệu, nhóm tư liệu sản xuất chiếm 94,1% kim ngạch nhập khẩu, trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3% và nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Điện tử, máy tính và linh kiện là mặt hàng nhập khẩu lớn nhất với 188,941 tỷ USD, tăng 71,7%, cho thấy các nhà máy lắp ráp đang phải “ăn” linh kiện ngoại với tốc độ cao hơn nhiều so với tốc độ tăng xuất khẩu. Các mặt hàng khác như máy móc thiết bị đạt 53,947 tỷ USD, vải 11,598 tỷ USD, kim loại thường khác 11,225 tỷ USD, chất dẻo nguyên liệu 10,238 tỷ USD, ô tô 10,128 tỷ USD đều là những ví dụ điển hình về sự lệ thuộc đầu vào. Nhập khẩu vượt xuất khẩu trong những nhóm này khiến cán cân thương mại chịu áp lực kép: vừa phải chi lớn cho công nghệ và linh kiện, vừa chưa thu được tương xứng nhờ giá trị gia tăng thấp.
Kinh tế trong nước và FDI: Ai đang gánh, ai đang tạo áp lực nhập siêu?
Một nghịch lý của cán cân thương mại hiện nay là cả khối trong nước và khối FDI đều góp mặt trong bức tranh nhập siêu, nhưng với vai trò khác nhau. Ở chiều xuất khẩu, FDI giữ vai trò áp đảo; ở chiều nhập khẩu, FDI cũng nhập tới 335,55 tỷ USD, tăng 42%, trong khi khu vực trong nước nhập 118,17 tỷ USD, tăng 23,5%. Điều này cho thấy nhiều tập đoàn FDI đang dùng Việt Nam như một cứ điểm lắp ráp, với cả đầu vào lẫn đầu ra đều gắn chặt chuỗi toàn cầu, còn doanh nghiệp nội chủ yếu cung ứng một phần nhỏ. Cán cân thương mại vì vậy không chỉ là câu chuyện số học, mà là chỉ báo cho mức độ “nội địa hóa” yếu của các ngành xuất khẩu chủ lực. Khi tỷ lệ nội địa hóa thấp, mỗi đơn hàng xuất khẩu thành công vẫn kéo theo một hóa đơn nhập khẩu lớn, khiến nhập siêu trở thành hệ quả gần như mặc định của mô hình tăng trưởng này.
Nhập siêu: cảnh báo về cấu trúc phụ thuộc hơn là một con số đơn thuần
Xuất siêu tháng 9 với 1,27 tỷ USD là tín hiệu đáng mừng, nhưng chưa đủ để che mờ thực tế nhập siêu 19,42 tỷ USD trong 9 tháng. Vấn đề không nằm ở một vài tháng nhập siêu hay xuất siêu, mà ở việc nhập khẩu tăng 36,7% trong khi xuất khẩu chỉ tăng 24,5%, phản ánh cấu trúc tăng trưởng lệch về phía tiêu thụ đầu vào ngoại. Khi xuất nhập khẩu 2026 tiếp tục phình to, rủi ro là nền kinh tế sẽ càng gắn chặt với chuỗi cung ứng do nước ngoài điều khiển, từ công nghệ, linh kiện đến thị trường tiêu thụ. Cán cân thương mại vì thế cần được nhìn như “bảng điều khiển cảnh báo sớm”: nếu nhập khẩu vượt xuất khẩu quá lâu, không chỉ ngoại tệ bị bào mòn mà khả năng tự chủ sản xuất cũng bị đe dọa. Câu hỏi lớn đặt ra là làm sao tăng tỷ lệ nội địa hóa, nâng vai trò doanh nghiệp trong nước và biến tăng trưởng xuất khẩu thành giá trị bền vững thay vì chỉ là bề rộng kim ngạch.
