“Báu vật từ Cội nguồn” là gì và vì sao đáng xem?
Triển lãm “Báu vật từ Cội nguồn” là một không gian trưng bày gốm cổ đại Việt Nam, nơi 25 cổ vật nghìn năm từ các giai đoạn lịch sử khác nhau được dùng để kể lại lịch sử, tính cách và đời sống tinh thần của cư dân Việt trên dải đất hình chữ S, thông qua màu đất, hình khối và hoa văn đã tồn tại qua hàng thiên niên kỷ.
Điều làm nên sức nặng của triển lãm không nằm ở số lượng hiện vật, mà ở cách nó buộc người xem phải tự hỏi: mình được bắt đầu từ đâu. Được tổ chức tại Bảo tàng Gốm Thời Dựng nước, phường An Khánh, TP.HCM, từ ngày 28.8 – 5.9.2026, triển lãm chọn một cách kể chuyện chậm rãi nhưng đầy chủ ý. Mỗi chiếc bát, mỗi chiếc bình, mỗi hình con vật bằng đất nung được đặt không như “đồ khảo cổ” vô tri, mà như dấu vết cụ thể của một con người, một bàn tay, một trí tưởng tượng đã sống, đã lao động và đã gửi gắm cảm xúc lên đất và lửa.
Ở đây, gốm cổ đại Việt Nam không còn là đồ “cũ”; chúng trở thành tấm gương phản chiếu cách người Việt tạo nên văn minh riêng của mình qua gốm – một di sản văn hóa gốm sống động chứ không phải những mảnh tàn tích chết lặng.
Phùng Nguyên: hồn đất khởi nguyên và chữ S của ký ức
Nhóm hiện vật Phùng Nguyên là phần mở đầu thuyết phục nhất cho lịch sử gốm Việt. Văn hóa Phùng Nguyên phân bố chủ yếu ở vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ, có niên đại khoảng 4.000 - 3.500 năm cách ngày nay, được xem là một trong những văn hóa tiêu biểu của sơ kỳ thời đại đồ đồng ở miền Bắc Việt Nam. Nói cách khác, đây là tầng trầm tích rất sớm của lịch sử gốm Việt – nơi người Việt tiền Đông Sơn lần đầu dùng đất nung để định hình thế giới quan của mình.
Chín hiện vật Phùng Nguyên trong triển lãm, từ bát bồng đến bình miệng loe, cổ thót, thân phình, cho thấy tư duy tạo khối phong phú chứ không hề sơ khai. Trên bề mặt gốm được miết láng, các nghệ nhân xưa sử dụng hàng loạt kỹ thuật: khắc vạch, in chấm, chấm dải, văn thừng, in nan đan. Những mô-típ chữ S và biến thể của nó được sắp xếp thành các băng hoa văn có nhịp điệu, chứng tỏ kỹ thuật chế tác và cảm quan thẩm mỹ đã hình thành từ rất sớm.
Nhìn những băng chữ S nối tiếp, người xem hôm nay có thể cảm được một “ngôn ngữ hình” Việt từ thời tiền sử: mềm mà mạnh, giản lược mà không hề đơn điệu. Triển lãm làm rõ một điều: lịch sử gốm Việt không bắt đầu từ cung đình hay lễ nghi, mà từ những chiếc bình, chiếc bát bằng đất nung, nơi cư dân cổ cẩn thận ghi chép nhịp sống của mình bằng hoa văn.
Bình tạo hình bò: khi đồ đựng trở thành biểu tượng sống
Giữa không gian gốm Phùng Nguyên, bình tạo hình bò là hiện vật khiến người xem khó rời mắt. Có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm cách ngày nay, chiếc bình đất nung màu đỏ nhạt kết hợp công năng chứa đựng với nghệ thuật tạo hình động vật: con bò đứng, thân dài, chân cao, sừng nhọn, phần thân là khoang rỗng dùng để đựng.
Điều quan trọng là người nghệ nhân cổ không sao chép nguyên xi dáng bò tự nhiên, mà khái quát và cách điệu thành hình khối cân đối, khỏe, giàu biểu cảm. Trên thân bò, các băng hoa văn chữ S tiếp nối – mô-típ quen thuộc của nghệ thuật gốm Phùng Nguyên – biến chiếc bình thành một “văn bản” bằng hình khối về thế giới nông nghiệp, về con vật gắn với sức kéo, mùa vụ, sự sung túc.
Chi tiết bộ phận sinh dục được thể hiện rõ khiến nhiều người bối rối, nhưng cũng buộc ta đối diện với quan niệm phồn thực của cư dân cổ. Họ không vẽ để gợi tò mò; họ tạo hình để cầu mong sinh sôi, mùa màng và đàn gia súc khỏe mạnh. Bình tạo hình bò nhắc chúng ta rằng gốm cổ đại Việt Nam luôn đứng giữa hai bờ: vừa thực dụng – là đồ đựng, vừa biểu tượng – là lời cầu chúc được nung trong lửa.
Từ Phùng Nguyên đến Lý – Trần – Lê: gốm kể lịch sử thẩm mỹ Việt
Đi từ hiện vật tiền kim khí tới các triều đại quân chủ, người xem nhận ra lịch sử gốm Việt là một dòng chảy liên tục chứ không đứt đoạn. Theo dấu những hiện vật gốm Việt có thể lần ngược cả một dòng chảy nghìn năm. Ngược về triều Lý (1009 – 1225), chiếc ấm cánh sen gốm hoa nâu nhỏ hơn nắm tay nhưng mang vẻ đẹp thanh mảnh, tinh tế, với men trắng ngà, cánh sen kép dài và rồng gấp khúc, chim anh vũ, cặp đôi Kinnara – Kinnari phản ánh sự kết hợp giữa Phật giáo, mỹ cảm bản địa và ảnh hưởng Champa.
Sang thời Trần, cốt gốm dày hơn, hình khối lớn hơn; đường khắc bớt cầu kỳ, trở nên mạnh và phóng khoáng. Đời sống thực tràn vào gốm với chim, cá, muông thú, cảnh săn bắn và cả cảnh đấu vật trên bình vôi – thứ gắn với tục ăn trầu của người Việt. Hai đô vật ghì nhau trên quai bình không chỉ là trang trí; đó là lát cắt của hội làng, của tinh thần thượng võ trong một thời đại vừa bước qua những cuộc chiến khốc liệt.
Trong dòng chảy gốm Việt sau thời Bắc thuộc, đến thời Lê sơ, đặc biệt thế kỷ 15, gốm Việt bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ. Hoa lam xuất hiện: trên nền men sáng, người thợ dùng bút vẽ màu lam trực tiếp lên cốt gốm với nét thanh mảnh hoặc phóng mạnh; sắc lam khi đặc quánh, lúc loãng nhẹ, tạo nên chất họa phong phú, biến ảo so với các dòng gốm khác trên đất Việt. Những biến đổi ấy cho thấy gốm Việt không chỉ là sản phẩm thủ công, mà là biên niên sử thẩm mỹ của cả một nền văn minh.
Triển lãm dành cho ai và chúng ta phải làm gì với di sản gốm?
Triển lãm “Báu vật từ Cội nguồn” không nhằm thỏa mãn sự tò mò nhất thời; nó nói thẳng với người trẻ hôm nay: hãy nhìn xem mình đã được bắt đầu từ đâu. Đứng trước một chiếc bình vài nghìn năm tuổi, khách tham quan không chỉ nhận ra vẻ đẹp trong đường nét, mà còn tò mò về người đã tạo ra nó, về cộng đồng đã dùng nó để ăn, uống, lễ nghi. Đây còn là lời mời người hôm nay bước chậm lại trước những gì đã tồn tại hàng nghìn năm, để nhìn thấy phía sau đất nung và hoa văn là một phần ký ức của cộng đồng.
Sa Huỳnh và Đông Sơn được nhắc như hai nền văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí trên lãnh thổ Việt Nam, nối tiếp Phùng Nguyên trong câu chuyện di sản văn hóa gốm. Nhưng nếu gốm chỉ nằm trong tủ kính, di sản sẽ bị đóng băng. Điều quan trọng, như thông điệp của triển lãm, là biến hiểu biết thành ý thức gìn giữ. Bởi sau cùng, điều cần được trao lại cho thế hệ sau không chỉ là những cổ vật nguyên vẹn, mà còn là sự hiểu biết, tình cảm và ý thức bảo vệ những giá trị đã làm nên cội nguồn văn hóa của mình.
Triển lãm nhắc chúng ta rằng mỗi khi một chiếc bình gốm vỡ đi vì thờ ơ, là một mảnh căn tính bị sứt mẻ. Giữ gốm không chỉ là giữ hiện vật; đó là giữ cách người Việt từng nhìn thế giới và nhìn chính mình.
