STEM là cách học bằng khám phá và ứng dụng
Giáo dục STEM là cách tổ chức học tập kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học, để học sinh đặt câu hỏi, thử nghiệm ý tưởng và vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề thực tế. Bắc Ninh đang thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong trường học, chú trọng STEM/STEAM từ cơ sở mầm non đến phổ thông. Đây là hướng đi đáng ủng hộ: niềm ham thích khám phá không nên chỉ được khơi lên ở những năm cuối phổ thông, khi học sinh đã phải chọn ngành nghề, mà cần được nuôi dưỡng bằng trải nghiệm phù hợp ngay từ nhỏ. Bối cảnh công nghệ phát triển nhanh và chuyển đổi số ngày càng tác động đến đời sống khiến kỹ năng tư duy, sáng tạo và làm chủ công nghệ trở nên quan trọng. Vì vậy, đưa học tập thực hành vào trường học không phải hoạt động trang trí, mà là cách giúp kiến thức trở nên có ý nghĩa.
Trải nghiệm giúp ý tưởng có điểm khởi đầu
Ngày hội Sáng tạo năm 2026, với chủ đề “Sáng tạo trong kỷ nguyên công nghệ”, diễn ra tại Trường THCS Vân Hà số 1 và thu hút hơn 400 giáo viên, học sinh. Tại đây, học sinh tìm hiểu kho học liệu số, chatbot và các mô hình công nghệ, đồng thời thực hành STEM, chế tạo rồi phóng tên lửa nước. Những hoạt động cụ thể như vậy tạo ra một lối vào gần gũi cho STEM cho học sinh: các em được thử, quan sát kết quả, trao đổi với bạn và điều chỉnh cách làm. Qua trải nghiệm trực quan, học sinh có cơ hội rèn tư duy logic, hợp tác và giải quyết vấn đề, cũng như vận dụng kiến thức vào tình huống thực tế. Giá trị nằm ở quá trình tự tay làm và học từ kết quả, chứ không chỉ ở một sản phẩm bắt mắt đem trưng bày.
Cuộc thi đưa câu hỏi khoa học thành dự án
Với học sinh lớn hơn, cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp thành phố tạo một bước tiếp nối: từ thử nghiệm ngắn trong hoạt động học tập sang dự án cần có câu hỏi, phương pháp và bằng chứng. Cuộc thi dành cho học sinh lớp 8, lớp 9 THCS và lớp 10 đến lớp 12 THPT đáp ứng điều kiện học tập, rèn luyện, tự nguyện tham gia và được đơn vị lựa chọn. Dự án có thể do một hoặc hai học sinh cùng trường thực hiện; yêu cầu nêu rõ vấn đề nghiên cứu, cách làm, dữ liệu hoặc quy trình chế tạo và kiểm tra sản phẩm, kết quả cùng khả năng ứng dụng. Cấu trúc đó giúp học sinh nghiên cứu khoa học hiểu rằng một ý tưởng tốt cần được kiểm chứng, không chỉ được trình bày tự tin. Tính trung thực và vai trò chủ động của học sinh cũng được nhấn mạnh; giáo viên hoặc nhân viên chuyên môn hướng dẫn, nhưng dự án phải thể hiện đóng góp của chính các em.
Tác giả hoặc nhóm tác giả còn phải trình bày poster và trả lời câu hỏi của giám khảo, qua đó làm rõ phương pháp, mức độ đóng góp và khả năng ứng dụng. Đây là phần quan trọng: bảo vệ dự án buộc học sinh giải thích lựa chọn của mình, tiếp nhận phản biện và xem xét giới hạn của kết quả. Cuộc thi vì thế có thể biến sự tò mò thành năng lực nghiên cứu, đồng thời kết nối sáng tạo với nhu cầu thực tiễn.
Từ cơ hội tham gia đến chất lượng học tập
Kế hoạch cho thấy cuộc thi có tiêu chí và các vòng tuyển chọn rõ ràng: hồ sơ nhận đến trước 17 giờ ngày 5/11/2026; sơ khảo dự kiến từ ngày 12 đến 15/11, còn chung khảo dự kiến diễn ra trong hai ngày thuộc khoảng 7–15/12/2026. Ban tổ chức dự kiến chọn không quá 60% số dự án đăng ký vào chung khảo, và dự án chỉ được xếp giải khi đạt ít nhất 50 điểm. Các mốc này tạo khuôn khổ nghiêm túc, nhưng thành công của giáo dục STEM không nên được đo riêng bằng số dự án vào vòng trong hay số giải thưởng. Điều đáng kể hơn là ngày càng nhiều học sinh được tiếp cận dụng cụ, người hướng dẫn và môi trường an toàn để thử nghiệm. Muốn tinh thần nghiên cứu lan rộng, cơ hội cần đi cùng hỗ trợ thiết thực cho trường học và sự khuyến khích dành cho cả những dự án chưa hoàn thiện.
Hướng đi của Bắc Ninh có sức thuyết phục khi kết nối hoạt động trải nghiệm ở nhiều cấp học với một sân chơi nghiên cứu có yêu cầu cụ thể. Từ trò chơi, mô hình và thử nghiệm ban đầu đến việc thu thập dữ liệu, kiểm tra sản phẩm rồi giải thích kết quả, học sinh được từng bước biến câu hỏi thành ý tưởng có thể đánh giá. Nếu nhà trường tiếp tục coi trọng quá trình học, tính trung thực và khả năng ứng dụng hơn thành tích ngắn hạn, STEM/STEAM sẽ không dừng ở phong trào. Đó mới là nền tảng để khơi dậy đam mê khoa học và giúp học sinh sáng tạo bằng kiến thức của chính mình.
