Học sinh vùng cao đối mặt khủng hoảng lương thực

Khủng hoảng lương thực trong trường vùng cao: câu chuyện không chỉ là bữa ăn

Khủng hoảng lương thực đối với học sinh vùng cao là tình trạng các trường học, đặc biệt trường nội trú và bán trú, không đủ nguồn lực ổn định bữa ăn hằng ngày cho học sinh xa nhà, khiến việc đến lớp gắn chặt với gạo, nhiên liệu và khả năng duy trì sinh hoạt tối thiểu tại trường. Trong bối cảnh đó, hỗ trợ lương thực học sinh không phải phúc lợi “thêm thắt”, mà là điều kiện nền tảng để một đứa trẻ vùng núi có thể ngồi yên trong lớp, thay vì bỏ học vì đói, đường xa và gia đình thiếu thốn. Thông tin từ Trường THCS Võ Nguyên Giáp (xã Mường Phăng, Điện Biên) cho thấy áp lực rất rõ: nhà trường có 309 học sinh ở cách điểm trường từ 7 đến 15km, phần lớn là con em đồng bào dân tộc Mông, Khơ Mú. Khoảng cách ấy, cộng thêm đường sá hiểm trở và kinh tế hộ gia đình nghèo, khiến việc đi về trong ngày gần như bất khả thi đối với nhiều em. Ở lại trường trở thành giải pháp duy nhất, nhưng lại mở ra bài toán lương thực mà nhà trường một mình không giải nổi. Những năm trước, trường duy trì bữa trưa và tối cho học sinh nội trú nhờ nguồn kinh phí thiện nguyện, với mức khoảng 17.000 đồng/ngày/học sinh. Năm nay, nguồn tài trợ đó đã dừng, trong khi nhóm học sinh này không thuộc diện được ngân sách hỗ trợ tiền ăn. Khoảng trống chính sách biến một khoản chi tưởng nhỏ thành rào cản lớn đối với việc giữ sĩ số và bảo đảm quyền học tập cho học sinh vùng cao khó khăn.

Lời kêu gọi gạo, gas ở Mường Phăng: khi hiệu trưởng phải đi xin bữa ăn cho trò

Điểm nhấn gây tranh luận trong câu chuyện trường vùng cao khó khăn là việc hiệu trưởng phải công khai lên mạng xã hội lời kêu gọi hỗ trợ gạo, gas và nhu yếu phẩm thiết yếu cho hơn 300 học sinh nội trú. Khi một nhà trường công lập buộc phải đi xin từng bao gạo để nấu ăn cho học trò, chúng ta không còn nói về hoạt động thiện nguyện đẹp đẽ, mà đang đối mặt với dấu hiệu đứt gãy của hệ thống bảo đảm an sinh học đường. Ông Nguyễn Thành Trung, Hiệu trưởng Trường THCS Võ Nguyên Giáp, thẳng thắn: nếu không tổ chức ăn, ở tại trường, các em sẽ phải đi về trên những cung đường xa, mưa rét, và nhiều em sẽ bỏ luôn buổi học chiều. Không ít trường hợp, việc đi lại quá khó khăn đã dẫn tới tình trạng nghỉ học. Trong bối cảnh đó, gạo cho học sinh nội trú không đơn thuần là hỗ trợ lương thực học sinh, mà là công cụ giữ chân các em ở lại với giáo dục. Đáng chú ý, để tránh biến thiện chí cộng đồng thành áp lực, ông Trung chủ động báo cáo chính quyền địa phương và đề xuất thành lập tổ tiếp nhận hỗ trợ, có đại diện Mặt trận Tổ quốc, cơ quan văn hóa, công an, ban giám hiệu, kế toán, y tế và các bộ phận chuyên môn. Nhà trường cũng dự kiến xây dựng kế hoạch, dự trù chi phí cụ thể cho 9 tháng năm học; nhận đủ số cần thiết sẽ dừng tiếp nhận. Đây là cách làm minh bạch, nhưng đồng thời phơi bày thực tế: dinh dưỡng của học sinh lại phụ thuộc vào tính thời điểm và mức độ lan tỏa của một bài kêu gọi trên mạng.

Hà Nội và gần 55 tấn gạo: mặt sáng của chính sách hỗ trợ lương thực

Trong khi một trường THCS vùng núi phải trông chờ vào dự án thiện nguyện và lời kêu gọi trên mạng xã hội, ở một chiều cạnh khác, hệ thống chính sách cho gạo học sinh nội trú lại vận hành khá chặt chẽ tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú ở Hà Nội. UBND thành phố đã phê duyệt hỗ trợ gạo cho học sinh của trường trong học kỳ I năm học 2026-2027, căn cứ Nghị định 66/2025/NĐ-CP để bảo đảm chính sách hỗ trợ lương thực kịp thời cho các em. Theo quyết định, tổng khối lượng gạo dự kiến hỗ trợ là 54.960kg, tương đương gần 55 tấn, phân bổ cho 916 học sinh trong thời gian 4 tháng của học kỳ I, với định mức 15kg gạo/tháng cho mỗi em. Toàn bộ số gạo được xuất từ nguồn dự trữ quốc gia, bàn giao cho thành phố và triển khai đến trường theo kế hoạch do Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp cùng các đơn vị liên quan để xác định đầu mối, mốc thời gian tiếp nhận, cấp phát. Điểm tích cực là yêu cầu minh bạch và trách nhiệm được quy định rõ: nhà trường phải thông báo công khai chính sách, tổ chức tiếp nhận, quản lý, cấp phát, bảo đảm an toàn tuyệt đối về số lượng, chất lượng gạo; nếu để hư hỏng hoặc thiếu hụt so với biên bản tiếp nhận, trường phải chịu hoàn toàn trách nhiệm. Đây là mặt sáng của mô hình hỗ trợ lương thực học sinh, cho thấy khi chính sách được thiết kế và giám sát tốt, gạo cho học sinh nội trú có thể trở thành nền tảng vững chắc cho công tác giảng dạy và học tập trong năm học mới.

Khoảng cách chính sách và gánh nặng đè lên gia đình học sinh vùng cao

Nhìn từ hai câu chuyện, điều gây băn khoăn không phải là việc có hay không những tấm lòng thiện nguyện, mà là khoảng cách chính sách giữa các vùng, các loại hình trường. Ở Hà Nội, hỗ trợ lương thực học sinh dân tộc nội trú được thiết kế bài bản, có định mức rõ ràng, có nguồn gạo ổn định từ dự trữ quốc gia và cơ chế bổ sung nếu số lượng học sinh tăng. Ngược lại, tại một trường vùng cao khó khăn như THCS Võ Nguyên Giáp, khi nguồn thiện nguyện kết thúc, chính sách ngân sách không bù đắp, nhà trường buộc phải quay về con đường "tự xoay" bằng các đợt vận động cộng đồng. Ở cấp gia đình, sự chênh lệch đó chuyển thành gánh nặng kép cho học sinh. Nhiều em sống cách trường hơn chục cây số, đường núi hiểm trở, gia đình kinh tế thiếu thốn, nên không thể tự cung cấp thêm dinh dưỡng khi ở nội trú. Nếu trường không đủ gạo, gas để nấu hai bữa trong ngày, việc ở lại học sẽ khó duy trì; nếu buộc phải đi về, các em đối mặt với nguy cơ bỏ học vì đường xa, thời tiết khắc nghiệt và chi phí di chuyển. Theo tôi, đây là điểm mấu chốt mà hệ thống giáo dục phải nhìn thẳng: hỗ trợ lương thực học sinh không thể là "may thì được, rủi thì trông vào thiện nguyện". Nó cần được coi là phần của chính sách giáo dục vùng khó, với ngân sách và quy định tương xứng, thay vì để mỗi trường vùng cao tự bơi trong bài toán ăn ở của học sinh.

Từ gạo, gas đến tương lai giáo dục vùng cao: cần một khung chính sách thống nhất

Câu chuyện trường vùng cao khó khăn ở Mường Phăng và mô hình cấp gạo cho học sinh nội trú ở Hà Nội đặt ra một yêu cầu rõ ràng: cần một khung chính sách thống nhất, đủ linh hoạt nhưng không để bất kỳ học sinh nội trú, bán trú nào bị bỏ quên trong bài toán lương thực. Khi hiệu trưởng phải đăng bài kêu gọi trên mạng xã hội, chúng ta đang dùng cơ chế "cầu cứu" để vá lỗ hổng thể chế. Khi một trường khác được bảo đảm gần 55 tấn gạo với quy trình cấp phát, giám sát chặt chẽ, chúng ta thấy tiềm năng của một hệ thống nếu được mở rộng đúng hướng. Trong ngắn hạn, việc thành lập tổ tiếp nhận hỗ trợ tại Trường THCS Võ Nguyên Giáp, với sự tham gia của các cơ quan địa phương, là bước đi cần thiết để đảm bảo minh bạch, tránh lạm dụng và bảo vệ uy tín nhà trường khi vận động nguồn lực xã hội. Nhưng về dài hạn, đã đến lúc phải nhìn nhận gạo cho học sinh nội trú, gas cho bếp ăn bán trú và chi phí tối thiểu cho bữa trưa, bữa tối là cấu phần bắt buộc trong mọi chương trình hỗ trợ giáo dục vùng khó. Khi bữa ăn được đảm bảo, học sinh vùng cao không chỉ đỡ đói; các em có cơ hội thực sự bám lớp, vượt qua trở ngại địa lý, kinh tế và mở ra một tương lai khác cho gia đình, cộng đồng. Ngược lại, nếu để chính sách hỗ trợ lương thực học sinh tiếp tục chắp vá, chúng ta sẽ phải chứng kiến thêm nhiều hiệu trưởng phải đi xin gạo, và nhiều đứa trẻ vùng núi phải chọn nghỉ học vì một lý do tưởng như đơn giản: không có gì ăn ở trường.