Đường vành đai mới: nền móng cho một cấu trúc phát triển vùng khác hẳn hôm nay
Vành đai 4 TP.HCM và tuyến đường Đông Nam Bộ là hai dự án đầu tư hạ tầng giao thông quy mô lớn, tạo một vòng tròn kết nối liên tỉnh mới giúp tái phân bổ dòng người, hàng hóa và dòng vốn, từ đó tái định hình bản đồ kinh tế vùng phía Nam trong những thập kỷ tới. Điểm đáng nói không chỉ là chiều dài hơn 200 km hay con số hàng trăm nghìn tỷ đồng, mà là cách các địa phương cùng vào cuộc, coi hạ tầng giao thông Việt Nam như một chiến lược phát triển vùng chứ không chỉ là bài toán giao thông đơn thuần. Chính ở cách tiếp cận này, hai dự án trở thành phép thử cho năng lực phối hợp liên tỉnh, cho mô hình tài chính PPP và cho khả năng biến quy hoạch trên giấy thành động lực tăng trưởng thực sự.
Vành đai 4 TP.HCM: siêu dự án hơn 120.000 tỷ và cuộc “tổng động viên” giải phóng mặt bằng
Vành đai 4 TP.HCM dài hơn 200 km, sơ bộ tổng mức đầu tư giai đoạn 1 khoảng 120.413 tỷ đồng, là dự án hạ tầng giao thông đường bộ lớn nhất vùng Đông Nam Bộ từ trước đến nay. Dự án không chỉ đi qua TP.HCM mà còn kéo dài tới Đồng Nai và Tây Ninh, biến một tuyến đường thành trục phát triển liên vùng. Tham vọng là rõ: kết nối Đông Nam Bộ với Tây Nam Bộ và Tây Nguyên, nối các khu công nghiệp, khu đô thị, cảng Cái Mép - Thị Vải, sân bay Long Thành, tạo động lực phát triển mới cho vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
Điểm đáng chú ý nhất hiện nay là cách các địa phương cùng “gồng mình” cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng. Tại Tây Ninh, khoảng 633/680,59 ha đã được chi trả, thu hồi, đạt 93%; 6 khu tái định cư cơ bản hoàn thành trên 97%, phần tuyến đã bàn giao trên 92%. Một câu nói thể hiện rất rõ ưu tiên này là: “công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư có vai trò quan trọng đặc biệt, quyết định trực tiếp đến tiến độ chung của dự án”. Việc ưu tiên vốn và nhân lực cho khâu này là lựa chọn đúng; nếu chậm mặt bằng, mọi gói thầu xây lắp dù đã chọn nhà thầu cũng bị treo.
Đồng Nai và tuyến đường Đông Nam Bộ: từ khởi công hơn 16.000 tỷ đến cuộc đua tiến độ 2029
Trên địa bàn Đồng Nai, tuyến đường Đông Nam Bộ thực chất là đoạn Vành đai 4 TP.HCM đi qua tỉnh này, vừa được đẩy sang giai đoạn mới với việc khởi công dự án thành phần 2-2 vào sáng 30/9. Đoạn này dài hơn 46 km, tổng mức đầu tư hơn 16.000 tỷ đồng, được triển khai theo phương thức PPP, dự kiến hoàn thành năm 2029. Đây là vành đai lớn nhất Đông Nam Bộ, được kỳ vọng bổ sung một trục giao thông liên vùng quan trọng, tăng khả năng kết nối Đồng Nai với TP.HCM và Tây Ninh.
Điểm đầu dự án tại Km18+480 (xã Xuân Đường) và điểm cuối tại Km64+630 (xã Thường Tân), bao gồm cả cầu Thủ Biên – một nút then chốt trên tuyến. Đồng Nai chia phần việc thành hai dự án thành phần: 1-2 phụ trách bồi thường, tái định cư, đường gom bằng vốn đầu tư công; 2-2 xây dựng tuyến cao tốc và cầu Thủ Biên theo PPP. Để triển khai toàn bộ tuyến qua tỉnh, hơn 443 ha đất tại 9 xã, phường phải thu hồi; riêng giai đoạn 1 là hơn 302 ha, trong đó hơn 235 ha (gần 80%) đã được bàn giao. Theo cơ quan phát triển quỹ đất địa phương, yêu cầu là phải bàn giao mặt bằng liền khoảnh, tránh chia cắt, để thi công không bị “cưa khúc”.
Song hành khởi công, song hành rủi ro: cơ hội bứt phá hay thêm một vòng tắc nghẽn?
Điểm chung của vành đai 4 TP.HCM và tuyến đường Đông Nam Bộ là đều đang ở giai đoạn khởi công các đoạn tuyến chính, hướng tới mục tiêu đưa vào khai thác toàn tuyến năm 2029. Điều này biến khu vực TP.HCM – Đồng Nai – Tây Ninh thành “đại công trường” hạ tầng. Nếu đi đúng tiến độ, vùng Đông Nam Bộ sẽ sở hữu một hệ thống kết nối liên tỉnh dạng vành đai, giúp phân tải cho các trục xuyên tâm và giảm áp lực lên nội đô các đô thị lớn. Dòng hàng hóa từ các khu công nghiệp ra cảng và sân bay sẽ có thêm lựa chọn, giảm lệ thuộc vào vài tuyến quốc lộ cũ.
Nhưng hai dự án song hành cũng đồng nghĩa rủi ro chậm tiến độ có thể “cộng hưởng”. PPP cho đoạn 2-2 Đồng Nai yêu cầu dòng vốn tư nhân ổn định; các gói thầu thành phần 1-2, 1-3, 1-4 phụ trách bồi thường, đường gom nếu chậm sẽ kéo lùi đoạn cao tốc. Thực tế, dù một số gói thầu như XL01 tại TP.HCM đã lựa chọn xong nhà thầu với giá 1.289,99 tỷ đồng, hay các gói san nền, tái định cư ở Tây Ninh đã được chỉ định và đấu thầu rộng rãi, thì thách thức không nằm ở nghi thức khởi công mà ở chỗ tổ chức thi công liên tục, tránh tình trạng đoạn hoàn thành nhưng bị “treo” vì thiếu kết nối.
Kết nối liên tỉnh không còn là khẩu hiệu: vì sao hai dự án là phép thử cho cách Việt Nam làm hạ tầng mới
Cả vành đai 4 TP.HCM lẫn tuyến đường Đông Nam Bộ cho thấy một bước chuyển trong cách Việt Nam làm hạ tầng giao thông: từ những tuyến đơn lẻ sang tư duy mạng lưới, từ tầm nhìn địa phương sang tầm nhìn vùng. Hai dự án không chỉ kết nối Đồng Nai, TP.HCM, Tây Ninh mà còn mở rộng không gian cho các khu đô thị, khu công nghiệp, trung tâm dịch vụ dọc tuyến. Nếu thành công, chúng sẽ trở thành hình mẫu cho các dự án đầu tư hạ tầng sử dụng kết hợp vốn đầu tư công và PPP, với quy trình giải phóng mặt bằng được ưu tiên và tổ chức đồng bộ.
Tuy vậy, thành công không tự đến từ những con số hàng chục nghìn tỷ. Nó đòi hỏi ba điều: kỷ luật tiến độ, minh bạch tài chính và sự kiên định với quy hoạch đã vẽ ra. Hai tuyến vành đai này là lời khẳng định rằng kết nối liên tỉnh đã bước ra khỏi khẩu hiệu chính trị để trở thành thực tế trên công trường. Câu hỏi còn lại là liệu các bên có giữ được nhịp thi công đến 2029 hay không; nếu có, bản đồ kinh tế Đông Nam Bộ sẽ khác hẳn, với hạ tầng giao thông Việt Nam đóng vai trò trục sống chứ không phải phần phụ trợ.
