Thiếu sách giáo khoa: dấu hiệu một hệ thống phân phối đang quá tải
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều phụ huynh và học sinh không thể mua đủ bộ sách cần thiết cho từng khối lớp khi năm học chuẩn bị bắt đầu, buộc họ phải đặt cọc, chờ giao hàng hoặc đi xa hàng chục kilômét để tìm từng cuốn lẻ ở nhiều nhà sách khác nhau. Khi năm học mới 2026-2027 đang đến gần, làn sóng phụ huynh tìm sách từ Đà Nẵng, Gia Lai, Đồng bằng sông Cửu Long đến TP.HCM đang phơi bày một sự thật khó chịu: hệ thống in ấn và phân phối sách giáo khoa không còn theo kịp nhu cầu thực tế của xã hội. Thay vì là một khâu kỹ thuật, mua sách giáo khoa đang biến thành một cuộc chạy đua đầy căng thẳng, với người chịu thiệt nhiều nhất luôn là phụ huynh và học sinh.
Đà Nẵng, Gia Lai, TP.HCM: những câu chuyện chung về khan hiếm
Tại Đà Nẵng, giữa không khí mua sắm sôi động giữa tháng 8, nhiều phụ huynh vẫn không mua đủ bộ sách lớp 4, 7, 10 theo chương trình giáo dục phổ thông mới, đặc biệt là các môn tiếng Anh và Khoa học tự nhiên. Ở Gia Lai, phụ huynh phải đi hơn 10km từ xã Tuy Phước vào trung tâm để tìm sách cho con nhưng vẫn thiếu, có trường hợp thiếu chỉ một cuốn Toán mà phải gõ cửa hết nhà sách này đến nhà sách khác. Tại TP.HCM, ngay cuối tháng 8, phụ huynh vẫn xếp hàng ở nhiều nhà sách để mua sách cho con, có người đi qua nhiều quận, từ Tân Bình tới Gò Vấp, mới gom đủ bộ lớp 10. Những mảnh ghép rời rạc đó cho thấy thiếu sách giáo khoa không còn là chuyện “cục bộ” mà đã trở thành một hiện tượng trên diện rộng.
Đồng bằng sông Cửu Long: đặt cọc, chờ đợi và nỗi lo của phụ huynh
Ở An Giang, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long, câu chuyện mua sách giáo khoa đang mang màu sắc của một thị trường thiếu hàng: phụ huynh đi nhiều nhà sách vẫn không có sách, bị yêu cầu chuyển tiền đặt hàng trước, để lại số điện thoại và chờ khi có hàng mới được gọi đến nhận. Nhiều nơi thông báo hết sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12, ai muốn mua bắt buộc phải đặt cọc. Một doanh nghiệp sách – thiết bị giáo dục tại Cà Mau cho biết đã phát hành hơn 1,8 triệu bản trên tổng kế hoạch 2,8 triệu bản cho năm học chuẩn bị, nhưng thực tế ngoài thị trường vẫn cháy hàng. Câu hỏi đặt ra là: sách đang nằm ở đâu trên hành trình từ nhà in đến tay phụ huynh, khi người mua phải chờ cả tuần, thậm chí lâu hơn, mới có bộ sách hoàn chỉnh để kịp năm học mới 2026-2027.
Nguyên nhân: đứt gãy nguồn cung và “điểm nghẽn” phân phối
Các nhà sách tại Gia Lai cho biết nguồn cung sách bắt đầu đứt quãng rõ rệt từ giữa tháng 8: đầu hè nhập hàng ổn định, nhưng càng gần ngày khai giảng thì càng thiếu, nhất là các khối 4, 5, 9, 10, 11, 12. Có nơi chỉ thiếu rải rác vài cuốn trong cả bộ, khiến phụ huynh phải rong ruổi nhiều điểm bán mới ghép đủ sách. Trong khi đó, nhà xuất bản giáo dục cho biết đã cung ứng 25,8 triệu bản sách giáo khoa, đạt 103% kế hoạch và riêng chi nhánh tại TP.HCM phải in thêm 700.000 bản cho 49 đầu sách để phục vụ năm học mới 2026-2027. "Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam đã thống nhất thời gian giao sách đến các trường chậm nhất ngày 4-9". Nói cách khác, sách có thể đã nằm ở kho, ở trường, nhưng lại chưa đến được tay phụ huynh mua lẻ – một “điểm nghẽn” phân phối rõ ràng.
Giải pháp tạm thời và bài test cho chính sách dài hạn
Đà Nẵng phải huy động hơn 35.000 bộ sách dùng chung, gồm 19.268 bộ mới và 16.219 bộ cũ, phân về các trường để cho học sinh mượn trước ngày khai giảng. Gia Lai chi ngân sách mua 180.000 bộ sách giáo khoa để học sinh nghèo và gia đình chính sách mượn, trong khi ngành giáo dục địa phương khẩn trương hoàn tất thủ tục chọn nhà thầu để cung ứng sách. Ở An Giang, các cơ sở giáo dục được yêu cầu rà soát nhu cầu sách giáo khoa năm học 2026-2027, thống kê số học sinh từng khối, môn học và kiểm kê sách hiện có để bảo đảm đủ sách khi bước vào năm học mới. Những động thái này cho thấy hệ thống đang “chữa cháy” khá quyết liệt. Nhưng nếu năm nào cũng phải huy động sách dùng chung, chạy hồ sơ mua sách khẩn cấp, thì thiếu sách giáo khoa không còn là sự cố bất thường, mà là dấu hiệu của một cấu trúc cung ứng cần được xem lại từ gốc.
