Cuộc khủng hoảng thầm lặng: sách giáo khoa biến mất ngay khi năm học đã bắt đầu
Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học 2026-2027 là hiện tượng nhiều phụ huynh và học sinh đã bước vào lớp nhưng vẫn không thể mua đủ sách cần thiết, phải chạy khắp nơi hỏi mua, xin lại sách cũ hoặc dùng bản photocopy tạm thời, khiến việc học bị xáo trộn và bộc lộ những lỗ hổng kéo dài trong khâu dự báo, đăng ký và phân phối sách tại các địa phương. Năm học đã chính thức bắt đầu, nhưng ở nhiều nơi phụ huynh vẫn tất tả đi mua sách giáo khoa còn thiếu cho con, cho thấy đây không còn là sự cố nhỏ lẻ mà là một cuộc khủng hoảng thầm lặng của hệ thống. Vấn đề không nằm ở chỗ không in đủ sách, mà ở cách cả ngành giáo dục, nhà xuất bản và nhà trường cùng phối hợp – hay đúng hơn là phối hợp chưa tới – trong việc chuẩn bị cho năm học mới.
Khi phụ huynh phải “xoay xở” thay cho hệ thống
Trên mạng xã hội, những bài đăng hỏi địa chỉ bán, nhờ mua sách giáo khoa hoặc xin sách cũ xuất hiện liên tục, biến phụ huynh thành “đầu mối phân phối” bất đắc dĩ. Nhiều người ở Hà Nội cho biết đã phải lượn khắp nơi để mua sách giáo khoa cho con nhưng vẫn không đủ bộ, buộc phải nhờ người quen ở tỉnh khác tìm giúp, đặt hàng trên mạng, hoặc xin lại sách đã qua sử dụng. Ở một số gia đình, giải pháp cuối cùng là photocopy tạm thời một phần sách để con có tài liệu học tập trong những tuần đầu năm học. Việc phụ huynh phải “huy động tổng lực” như vậy cho thấy thiếu sách giáo khoa không chỉ là chuyện hàng hóa khan hiếm, mà là dấu hiệu ngành giáo dục đang trút gánh chuẩn bị năm học xuống vai người dân.
Giá sách photo tăng cao: gánh nặng tài chính và câu hỏi về công bằng
Khi không thể mua sách giáo khoa bản gốc, nhiều phụ huynh chuyển sang mua sách photo để con có cái bám vào trong mỗi tiết học. Nhưng giải pháp khẩn cấp này lại tạo thêm bất công. Một phụ huynh phản ánh 3 cuốn sách giáo khoa bản đen trắng photo được bán với giá 80.000 đồng, trong khi tổng giá niêm yết của 3 cuốn chỉ khoảng 43.000 đồng. Khoảng chênh lệch gần gấp đôi khiến những gia đình thu nhập thấp chịu áp lực tài chính rõ rệt, nhất là khi phải photo thêm sách bài tập hoặc tài liệu khác. Việc giá sách photo cao như vậy cho thấy khi hệ thống để xảy ra thiếu sách giáo khoa, người chịu thiệt hại không phải đơn vị phát hành, mà là từng gia đình phải chi nhiều hơn chỉ để bảo đảm con mình không bị tụt lại ngay từ tuần đầu năm học.
Nguyên nhân sâu xa: tâm lý chờ miễn phí và dự báo sai nhu cầu
Đại diện đơn vị phát hành lý giải tình trạng thiếu sách giáo khoa chủ yếu đến từ tâm lý chờ chính sách miễn phí sách, khiến một số nhà trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng trước với các công ty sách – thiết bị trường học địa phương. Khi năm học 2026-2027 bắt đầu, lượng lớn phụ huynh mới đổ xô đi mua sách trong thời gian rất ngắn, làm cầu tăng đột biến và tạo ra thiếu hụt cục bộ theo từng đầu sách. Đây cũng là năm đầu tiên triển khai thống nhất bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên toàn quốc, càng làm việc dự báo nhu cầu trở nên phức tạp. Theo một phát biểu có thể trích dẫn, "tính đến ngày 3/9, đơn vị đã in và phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo". Con số lớn này cho thấy năng lực in ấn không phải điểm yếu; vấn đề nằm ở chỗ dữ liệu đăng ký và thời điểm đặt hàng không phù hợp thực tế.
Giải pháp từ các đơn vị phát hành và bài học cho địa phương
Trước bức xúc của phụ huynh, các cửa hàng sách hẹn thời điểm có hàng trở lại trong tuần, như thông báo "khoảng thứ 4-5 sẽ có sách về" với người mua. Đơn vị phát hành cho biết trong tháng 9 sẽ tăng cường nguồn cung, in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa và sách bài tập theo nhu cầu thực tế, đồng thời chuẩn bị nguồn dự phòng cho thiên tai, bão lũ. Tuy nhiên, nếu địa phương và nhà trường vẫn giữ tâm lý đăng ký muộn, mọi kế hoạch bổ sung chỉ là chữa cháy. Các tỉnh, thành cần coi thiếu sách giáo khoa là vấn đề quản trị chứ không phải chuyện “thiếu hàng” đơn thuần: phải chốt bộ sách sớm, thống kê nhu cầu sát thực tế, tránh để phụ huynh tiếp tục săn lùng sách hoặc chấp nhận giá sách photo cao. Kết luận rõ ràng là: không thể để quyền tiếp cận sách giáo khoa của học sinh phụ thuộc vào may rủi và nỗ lực tự xoay xở của gia đình thêm nữa.
