Hội An mở đầu bằng một thông điệp di sản
Chuyến thăm Hội An của Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk là điểm dừng mang ý nghĩa biểu tượng trong chuyến thăm chính thức Việt Nam, kết nối ngoại giao hôm nay với câu chuyện hợp tác bảo tồn di sản kéo dài hơn bốn thập niên. Từ ngày 24 đến 26-10, ông chọn Đà Nẵng làm điểm dừng đầu tiên trước khi tiến hành các hoạt động ngoại giao tại Hà Nội; sáng hôm sau, ông cùng đoàn đại biểu cấp cao đến tham quan phố cổ Hội An. Việc bắt đầu hành trình bằng một địa danh di sản, thay vì chỉ giới hạn lịch trình ở các trung tâm chính trị, tạo nên một thông điệp rõ ràng: quan hệ giữa hai nước còn được vun đắp qua những giá trị văn hóa và sự ghi nhận dành cho người đã góp sức gìn giữ chúng.
Những hình ảnh Donald Tusk Hội An, dạo phố cổ, thưởng thức bài chòi và đặt hoa tưởng niệm đã được chia sẻ rộng rãi. Nhưng điểm đáng nhớ không chỉ là một chuyến tham quan đẹp mắt. Đoàn dừng lại trước tượng đài kiến trúc sư Ba Lan Kazimierz Kwiatkowski trên đường Trần Phú, nhắc công chúng rằng một đô thị được bảo tồn không phải nhờ vẻ cổ kính tự nhiên mà nhờ lựa chọn, công sức và sự kiên trì của nhiều người.
Kazimierz Kwiatkowski đã nhìn thấy điều gì?
Kazimierz Kwiatkowski, thường được gọi là Kazik, lần đầu đến Hội An vào tháng 7-1982 khi đang tham gia bảo tồn, phục hồi di tích Mỹ Sơn. Khi ấy, thành phố còn nghèo sau chiến tranh, nhiều nhà cổ xuống cấp và du lịch chưa phát triển. Trong khung cảnh đó, ông nhận ra quần thể kiến trúc Hội An là một kho báu cần được bảo vệ. Ông dành những ngày nghỉ cuối tuần để khảo sát, đo vẽ và nghiên cứu, không nhận thù lao. Câu chuyện ấy làm cho lễ đặt hoa của Donald Tusk có sức nặng hơn nghi thức: đó là sự tri ân một chuyên gia đã chọn gắn bó với di sản Việt Nam, dù công việc diễn ra trong điều kiện thiếu thốn.
Từ cuối năm 1982 đến năm 1984, Kazik phối hợp với các kiến trúc sư trong nước đo vẽ công trình, lập bản đồ và sơ đồ mặt bằng phố cổ, đồng thời hướng dẫn cán bộ địa phương xây dựng hồ sơ khoa học. Những tài liệu đó góp phần hoàn thiện hồ sơ để phố cổ Hội An được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa quốc gia vào tháng 3-1985. Đây là dấu mốc cho thấy bảo tồn không chỉ là lời ca ngợi vẻ đẹp cũ; trước hết, nó cần tri thức, tư liệu và quyết tâm biến giá trị văn hóa thành trách nhiệm được công nhận.
Từ bảo tồn địa phương đến dấu ấn quốc tế
Kazik không dừng ở việc ghi chép kiến trúc. Ông vận động tổ chức hội nghị khoa học về Hội An vào tháng 7-1985, nơi có 268 đại biểu tham dự, gồm 203 nhà khoa học thuộc 40 cơ quan, viện nghiên cứu và trường đại học. Ông cũng sớm nhận ra nhà cổ có thể trở thành không gian trải nghiệm văn hóa, đồng thời góp phần tạo nguồn lực phục vụ bảo tồn. Việc ông viết bài, chụp ảnh giới thiệu Hội An tại Ba Lan và Pháp giúp giá trị của đô thị cổ vượt khỏi phạm vi địa phương. Cách tiếp cận ấy đáng chú ý vì đặt bảo tồn và đời sống cạnh nhau: di sản cần được gìn giữ, nhưng cũng cần được hiểu và trân trọng qua trải nghiệm.
Bởi vậy, điểm dừng của Thủ tướng Ba Lan không chỉ hướng về một cá nhân mà còn gợi lại sự hợp tác Việt Nam – Ba Lan trong bảo tồn văn hóa. Kazik gắn bó cả với Hội An lẫn Mỹ Sơn, còn Ba Lan tiếp tục có những chương trình trao đổi chuyên gia và hỗ trợ các dự án tu bổ tại Mỹ Sơn. Đặt hoa tại tượng đài trên phố Trần Phú là cử chỉ nhỏ trong lịch trình ngoại giao, nhưng nó đưa một lịch sử hợp tác cụ thể vào không gian công cộng, nơi người dân và du khách có thể nhận ra rằng di sản cũng được vun đắp bằng tình hữu nghị.
Một lời tri ân cũng là lời nhắc về trách nhiệm
Ý nghĩa chuyến thăm nằm ở cách nó nối ba lớp thời gian: Hội An sau chiến tranh, những năm Kazik miệt mài ghi chép và hiện tại, khi lãnh đạo Ba Lan tưởng niệm ông giữa phố cổ. Chọn nơi này làm điểm dừng đầu tiên khiến ngoại giao hiện lên qua một câu chuyện ملموس: một kiến trúc sư nước ngoài đã nhận ra giá trị của di sản Việt Nam và góp phần giúp bảo vệ nó. Nhưng ký ức về người bảo tồn không thể thay thế công việc bảo tồn hôm nay. Giá trị của lễ tưởng niệm chỉ trọn vẹn khi phố cổ tiếp tục được nhìn nhận như một di sản cần chăm sóc, chứ không chỉ là phông nền cho những chuyến ghé thăm.
Vì thế, câu trả lời cho câu hỏi vì sao Thủ tướng Ba Lan bắt đầu ở Hội An không nằm riêng trong nghi thức đặt hoa. Donald Tusk và đoàn đại biểu cấp cao đã chọn một địa điểm kể được câu chuyện về sự gắn bó, tri thức chuyên môn và hợp tác giữa hai nước. Kazimierz Kwiatkowski là nhân vật làm nên chiều sâu ấy; phố cổ Hội An là nơi lưu giữ dấu ấn của những đóng góp đó. Chuyến thăm nhắc rằng di sản có thể trở thành cầu nối ngoại giao bền vững khi sự tôn vinh đi cùng hiểu biết về những người đã góp công gìn giữ nó.
